Βιολογία

Αυτό το κείμενο μπήκε αυτούσιο στο prompt και των έξι μοντέλων, στη θέση του φύλλου θεμάτων. Δημοσιεύεται χωρίς καμία επεξεργασία, για να μπορεί να αντιπαραβληθεί γραμμή προς γραμμή με τις σελίδες που ακολουθούν. Προηγείται ένα υπόμνημα συμβολισμού: εξηγεί πώς γράφονται σε κείμενο οι δείκτες, οι εκθέτες και το τυπολόγιο — τη γραφή, όχι τη λύση. Όπου το πρωτότυπο έχει σχήμα που δεν αποδίδεται πιστά σε κείμενο, στέκει μια άγκυρα [ΕΙΚΟΝΑ: …]· εκεί ακριβώς δόθηκε στο μοντέλο η ίδια η εικόνα. Σε αυτό το μάθημα συνέβη σε 2 σχήματα.

<!-- ΥΠΟΜΝΗΜΑ:ΑΡΧΗ -->
## Υπόμνημα συμβολισμού

Πριν από τα θέματα, πώς διαβάζονται τα σύμβολα αυτού του φύλλου. Δεν περιέχει καμία πληροφορία για τη λύση.

- Το κείμενο είναι μεταγραφή του έντυπου φύλλου θεμάτων. Όπου το πρωτότυπο είχε
  στοίχιση, πλαίσια ή έμφαση, εδώ υπάρχει markdown ή HTML: `<br>` σημαίνει αλλαγή γραμμής,
  `<u>…</u>` υπογράμμιση, `<sup>…</sup>` εκθέτη, `<sub>…</sub>` δείκτη. Είναι μορφοποίηση,
  δεν είναι μέρος της εκφώνησης.
- Οι δείκτες γράφονται άλλοτε με Unicode (Ε₁), άλλοτε με HTML (Μ<sub>Α</sub>), άλλοτε με
  κάτω παύλα (V_ισ.). Και οι τρεις μορφές σημαίνουν το ίδιο πράγμα: δείκτης.
- Τα άτομα του γενεαλογικού δέντρου κωδικοποιούνται με **ρωμαϊκό αριθμό για τη
  γενιά και δείκτη για τη σειρά**: `I₁`, `II₃`, `III₁` σημαίνουν πρώτο άτομο της 1ης
  γενιάς, τρίτο της 2ης, πρώτο της 3ης. Το `I` είναι το λατινικό κεφαλαίο γιώτα και
  χρησιμοποιείται **παντού με τον ίδιο τρόπο** — στην εκφώνηση, στον Πίνακα 1 και στην
  περιγραφή του σχήματος. Στο διάγραμμα ASCII, η ετικέτα γραμμής `II:` δηλώνει τη γενιά
  και ο αριθμός δίπλα σε κάθε σύμβολο τη σειρά: το `■1` της γραμμής `II:` είναι το `II₁`.
- Τα **Υ<sub>Α</sub>**, **Υ<sub>Β</sub>** είναι οι υποκινητές των γονιδίων Α και Β·
  το **Μ<sub>Α</sub>** ο μεταγραφικός παράγοντας του γονιδίου Α. Το γράμμα σε δείκτη
  δηλώνει σε ποιο γονίδιο ανήκει.
- Οι αλληλουχίες DNA γράφονται πάντα με τον προσανατολισμό δηλωμένο (`5΄…3΄`). Ο τόνος `΄`
  μετά από ψηφίο διαβάζεται «πράιμ».
<!-- ΥΠΟΜΝΗΜΑ:ΤΕΛΟΣ -->


<!-- Μεταγραφή από τα επίσημα θέματα. Πηγή: pages/page-*.png -->

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ
ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ
ΤΕΤΑΡΤΗ 3 ΙΟΥΝΙΟΥ 2026
ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ
ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6)

## ΘΕΜΑ Α

*Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις **Α1** έως **Α5** και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει σωστά την ημιτελή πρόταση.*

**Α1.** Το ζεύγος κωδικονίων που αφορά συνώνυμα κωδικόνια είναι

**α.** 5΄ UAA 3΄ και 5΄ UUC 3΄.
**β.** 5΄ AUG 3΄ και 5΄ AGU 3΄.
**γ.** 5΄ AGC 3΄ και 5΄ UCU 3΄.
**δ.** 5΄ UGA 3΄ και 5΄ CGU 3΄.

**Μονάδες 5**

**Α2.** Με ραδιενεργό θείο ³⁵S ιχνηθετείται μόνο

**α.** το snRNA.
**β.** το πρωταρχικό τμήμα.
**γ.** η DNA ελικάση.
**δ.** το εσώνιο ενός ασυνεχούς γονιδίου.

**Μονάδες 5**

**Α3.** Η πρωτοταγής δομή μιας πρωτεΐνης περιλαμβάνει

**α.** φωσφοδιεστερικούς δεσμούς.
**β.** πεπτιδικούς δεσμούς.
**γ.** δεσμούς υδρογόνου.
**δ.** δισουλφιδικούς δεσμούς.

**Μονάδες 5**

**Α4.** Τα βακτήρια του γένους Lactobacillus αναπτύσσονται ιδανικά σε τιμές pH

**α.** 2-3.
**β.** 7.
**γ.** 4-5.
**δ.** 9-10.

**Μονάδες 5**

**Α5.** Η διαδικασία της ωρίμανσης πραγματοποιείται σε

**α.** βακτηριοφάγους.
**β.** βακτήρια του γένους Mycobacterium.
**γ.** ώριμα ερυθροκύτταρα.
**δ.** κύτταρα του πρωτόζωου Paramecium.

**Μονάδες 5**

## ΘΕΜΑ Β

**Β1.** *Να αντιστοιχίσετε στο τετράδιό σας κάθε όρο της **στήλης Α** του παρακάτω πίνακα με έναν από τους όρους της **στήλης Β**.*

| ΣΤΗΛΗ Α |
| --- |
| **1.** Πυρηνικός φάκελος |
| **2.** Ριβοσώματα |
| **3.** Άτρακτος |
| **4.** Μικρά ριβονουκλεοπρωτεϊνικά σωματίδια |
| **5.** Περιοριστικές ενδονουκλεάσες |
| **6.** Δίκλωνα κυκλικά μόρια DNA |

| ΣΤΗΛΗ Β |
| --- |
| **α.** Μόνο προκαρυωτικά κύτταρα |
| **β.** Μόνο ευκαρυωτικά κύτταρα |
| **γ.** Προκαρυωτικά και ευκαρυωτικά κύτταρα |

**Μονάδες 6**

**Β2.** Να ορίσετε τις παρακάτω έννοιες:

**α.** γενετικός κώδικας.
**β.** νουκλεόσωμα.
**γ.** χαρτογράφηση.

**Μονάδες 6**

**Β3.** Η γενετική ποικιλομορφία χαρακτηρίζει κυρίως τους αμφιγονικά αναπαραγόμενους οργανισμούς. Να αναφέρετε ονομαστικά τέσσερις μηχανισμούς δημιουργίας γενετικής ποικιλομορφίας στους απογόνους των αμφιγονικά αναπαραγόμενων οργανισμών (μονάδες 4) και να εξηγήσετε γιατί η γενετική ποικιλομορφία έχει μεγάλη σημασία για τη διαδικασία της εξέλιξής τους (μονάδες 3).

**Μονάδες 7**

**Β4.** Οι χλωροπλάστες ανήκουν σε μια ευρύτερη κατηγορία οργανιδίων των φυτικών κυττάρων που ονομάζονται πλαστίδια. Ποια άλλα είδη πλαστιδίων γνωρίζετε, πού εντοπίζονται και ποιος είναι ο ρόλος τους;

**Μονάδες 6**

## ΘΕΜΑ Γ

Το χρώμα του πτερώματος ενός είδους τροπικού πτηνού μπορεί να είναι πορτοκαλί, κόκκινο, κίτρινο ή λευκό. Η δημιουργία του τελικού χρώματος είναι αποτέλεσμα του συνδυασμού των χρωστικών που παράγονται σύμφωνα με τα μεταβολικά μονοπάτια του παρακάτω σχήματος.

[ΣΧΗΜΑ: Δύο μεταβολικά μονοπάτια, το ένα κάτω από το άλλο. Πρώτο μονοπάτι: ορθογώνιο πλαίσιο με το κείμενο «άχρωμη ουσία Α», από το οποίο ξεκινά οριζόντιο βέλος προς τα δεξιά· πάνω από το βέλος η ένδειξη E₁· το βέλος καταλήγει σε ορθογώνιο πλαίσιο με το κείμενο «κόκκινη χρωστική». Δεύτερο μονοπάτι: ορθογώνιο πλαίσιο με το κείμενο «άχρωμη ουσία Β», από το οποίο ξεκινά οριζόντιο βέλος προς τα δεξιά· πάνω από το βέλος η ένδειξη E₂· το βέλος καταλήγει σε ορθογώνιο πλαίσιο με το κείμενο «κίτρινη χρωστική».]

Η σύνθεση των ενζύμων E₁ και E₂ ελέγχεται από επικρατή αλληλόμορφα γονίδια που εδράζονται σε διαφορετικά ζεύγη χρωμοσωμάτων, ενώ τα υπολειπόμενα αλληλόμορφά τους δεν παράγουν λειτουργικά ένζυμα. Όταν δεν παράγεται καμία χρωστική, το χρώμα του πτερώματος είναι λευκό, ενώ η ταυτόχρονη σύνθεση της κόκκινης και της κίτρινης χρωστικής οδηγεί σε πορτοκαλί φαινότυπο.

Από οικογένειες πτηνών που παρουσίαζαν για πολλές διαδοχικές γενιές το ίδιο χρώμα πτερώματος, διασταυρώνονται θηλυκά με κίτρινο πτέρωμα με αρσενικά με κόκκινο πτέρωμα και προκύπτουν στην F1 γενιά πτηνά μόνο με πορτοκαλί πτέρωμα.

Από τη διασταύρωση των ατόμων της F1 γενιάς προκύπτουν στην F2 γενιά:

F2:
63 θηλυκά με πορτοκαλί πτέρωμα
21 θηλυκά με κίτρινο πτέρωμα
32 αρσενικά με πορτοκαλί πτέρωμα
31 αρσενικά με κόκκινο πτέρωμα
10 αρσενικά με κίτρινο πτέρωμα
11 αρσενικά με λευκό πτέρωμα

**Γ1.** Να διερευνηθεί και να προσδιοριστεί ο τρόπος κληρονόμησης του χρώματος του πτερώματος.

**Μονάδες 8**

**Γ2.** Να προσδιοριστούν οι γονότυποι των ατόμων της πατρικής (Ρ) και της πρώτης θυγατρικής γενιάς (F1).

**Μονάδες 4**

*Δεν απαιτείται η διατύπωση των νόμων του Mendel.*
*Δίνεται ότι το φύλο στο είδος αυτό των πτηνών καθορίζεται όπως και στον άνθρωπο.*

Στο γενεαλογικό δέντρο της **Εικόνας 1** απεικονίζεται ο τρόπος κληρονόμησης σπάνιας ασθένειας που κληρονομείται με υπολειπόμενο φυλοσύνδετο τρόπο στα μέλη μιας οικογένειας. Τα άτομα I₂, II₁, και III₁ πάσχουν από την ασθένεια αυτή.

[ΕΙΚΟΝΑ: figures/eikona-1-genealogiko.png | Εικόνα 1 — γενεαλογικό δέντρο]

[ΣΧΗΜΑ — Εικόνα 1, γενεαλογικό δέντρο τριών γενεών.

Άτομα και φύλο/κατάσταση:
- I₁  : άνδρας, δεν πάσχει
- I₂  : γυναίκα, ΠΑΣΧΕΙ
- II₁ : άνδρας, ΠΑΣΧΕΙ
- II₂ : γυναίκα, δεν πάσχει
- II₃ : άνδρας, δεν πάσχει
- II₄ : άνδρας, δεν πάσχει
- III₁: γυναίκα, ΠΑΣΧΕΙ

Σχέσεις:
- Ζεύγος I₁ × I₂. Παιδιά τους: II₁, II₂, II₄.
- Το II₃ δεν είναι παιδί του ζεύγους I₁ × I₂· εισέρχεται στην οικογένεια με γάμο.
- Ζεύγος II₂ × II₃. Παιδί τους: III₁.

Το ίδιο σε διάγραμμα:

```
I:            □1 ──────────── ●2
                      │
        ┌─────────────┼──────────────┐
II:    ■1            ○2 ──── □3     □4
                          │
III:                     ●1
```

Υπόμνημα: □ άνδρας χωρίς την ασθένεια · ■ άνδρας που πάσχει ·
○ γυναίκα χωρίς την ασθένεια · ● γυναίκα που πάσχει]

Μεταξύ των μελών της οικογένειας δύο άτομα εμφανίζουν μη αναμενόμενο φαινότυπο εξαιτίας χρωμοσωμικών ανωμαλιών. Για τη διερεύνηση των παραπάνω ανωμαλιών χρησιμοποιούνται ειδικοί ανιχνευτές. Ο ανιχνευτής Α υβριδοποιείται μία φορά στο κεντρομερίδιο κάθε μεταφασικού Χ φυλετικού χρωμοσώματος και ο ανιχνευτής Β υβριδοποιείται με το υπεύθυνο για την ασθένεια γονίδιο. Για τις υβριδοποιήσεις χρησιμοποιήθηκε DNA μεταφασικών κυττάρων και τα αποτελέσματα παρουσιάζονται στον **Πίνακα 1**, όπου οι αριθμοί δείχνουν πόσες φορές υβριδοποιείται ο κάθε ανιχνευτής ανά DNA μεταφασικού κυττάρου.

|  | II₁ | II₂ | II₃ | II₄ | III₁ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ανιχνευτής Α | 1 | 2 | 1 | 2 | 2 |
| ανιχνευτής Β | 2 | 2 | 0 | 2 | 2 |

**Πίνακας 1**

**Γ3.** Ποια δύο μέλη της οικογένειας εμφανίζουν μη αναμενόμενο φαινότυπο (μονάδες 2); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας χρησιμοποιώντας μόνο τα δεδομένα του γενεαλογικού δέντρου (μονάδες 2).

**Μονάδες 4**

**Γ4.** Αξιοποιώντας τα δεδομένα του **Πίνακα 1** να γράψετε τον γονότυπο των ατόμων με τον μη αναμενόμενο φαινότυπο (μονάδες 2) και να αιτιολογήσετε την απάντησή σας (μονάδες 2).

**Μονάδες 4**

**Γ5.** Εξηγήστε πώς προέκυψε η χρωμοσωμική ανωμαλία κάθε ατόμου με μη αναμενόμενο φαινότυπο.

**Μονάδες 5**

## ΘΕΜΑ Δ

Στο γονιδίωμα ενός τύπου σωματικών ανθρώπινων κυττάρων περιέχεται το τμήμα DNA της **Εικόνας 2**, το οποίο περιλαμβάνει δύο γονίδια Α και Β και τους αντίστοιχους υποκινητές τους Υ<sub>Α</sub> και Υ<sub>Β</sub>.

Το γονίδιο Α εκφράζεται πάντα και παράγει έναν μεταγραφικό παράγοντα (Μ<sub>Α</sub>), ο οποίος είναι απαραίτητος για την έκφραση του γονιδίου Β, ενώ το γονίδιο Β κωδικοποιεί ένα πενταπεπτίδιο με φαρμακευτική δράση.

[ΣΧΗΜΑ: Δίκλωνο τμήμα DNA σε δύο οριζόντιες γραμμές. Στο αριστερό άκρο ορθογώνιο πλαίσιο με την ένδειξη Υ<sub>Α</sub> και στο δεξιό άκρο ορθογώνιο πλαίσιο με την ένδειξη Υ<sub>Β</sub>. Η πάνω αλυσίδα σημειώνεται δεξιά με I και η κάτω με II. Δύο κατακόρυφες διακεκομμένες γραμμές τέμνουν και τις δύο αλυσίδες: η αριστερή φέρει από κάτω την ένδειξη Κ και η δεξιά την ένδειξη Λ. Οι αλληλουχίες, με τα διαστήματα που ορίζουν οι διακεκομμένες γραμμές, είναι:

Αλυσίδα I:  CCGGCTGCAG | TTAATGAACCCCTTTTAGAAACAT | CGAATTCCCGGG
Αλυσίδα II: GGCCGACGTC | AATTACTTGGGGAAAATCTTTGTA | GCTTAAGGGCCC

Κάτω από το σχήμα η λεζάντα: **Εικόνα 2**]

*Για λόγους απλοποίησης, το μήκος της αλληλουχίας του γονιδίου του μεταγραφικού παράγοντα, καθώς και του εσωνίου, δίνονται με μικρό αριθμό νουκλεοτιδίων.*

**Δ1.** **α.** Να γράψετε τον προσανατολισμό των αλυσίδων **I** και **II** (μονάδες 2).
**β.** Σε ποια από τις αλυσίδες **I** ή **II** αντιστοιχεί η κωδική αλυσίδα κάθε γονιδίου (μονάδες 2);
**γ.** Ένα από τα δύο γονίδια (Α ή Β) είναι ασυνεχές. Να γράψετε ποιο είναι αυτό (μονάδα 1).

**Μονάδες 5**

**Δ2.** Στην αλληλουχία DNA της **Εικόνας 2**, λόγω της δράσης ενός μεταλλαξογόνου παράγοντα, προκαλείται αναστροφή του τμήματος μεταξύ των σημείων Κ και Λ. Να εξηγήσετε αν είναι δυνατή η έκφραση των δύο γονιδίων μετά την αναστροφή.

**Μονάδες 8**

Ένας ερευνητής επιθυμεί να δημιουργήσει γενετικά τροποποιημένα βακτήρια που να εκφράζουν το γονίδιο Β. Στη διάθεσή του έχει το τμήμα DNA της **Εικόνας 2**, βακτήρια ξενιστές που δεν φέρουν γονίδια ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό και το πλασμίδιο της **Εικόνας 3**. Το πλασμίδιο φέρει μία θέση έναρξης αντιγραφής, ένα γονίδιο ανθεκτικότητας στο αντιβιοτικό αμπικιλίνη, ένα γονίδιο (gfp) που κωδικοποιεί μια πράσινη χρωστική, η οποία φθορίζει όταν εκτεθεί σε υπεριώδη ακτινοβολία, καθώς και τους αντίστοιχους υποκινητές τους (Υ).

Επιπλέον, το πλασμίδιο φέρει τρεις θέσεις αναγνώρισης για τις περιοριστικές ενδονουκλεάσες ΠΕΙ, ΠΕΙΙ και ΠΕΙΙΙ, όπως φαίνεται στην **Εικόνα 3**.

[ΕΙΚΟΝΑ: figures/eikona-3-plasmidio.png | Εικόνα 3 — κυκλικό πλασμίδιο]

[ΣΧΗΜΑ — Εικόνα 3, κυκλικό δίκλωνο πλασμίδιο. Με φορά ρολογιού συναντάμε:
  · υποκινητή Υ
  · θέση αναγνώρισης ΠΕΙ
  · γονίδιο gfp (γραμμοσκιασμένο)
  · θέση αναγνώρισης ΠΕΙΙ
  · υποκινητή Υ
  · γονίδιο ανθεκτικότητας στην αμπικιλίνη (γραμμοσκιασμένο). Η θέση αναγνώρισης
  ΠΕΙΙΙ βρίσκεται ΜΕΣΑ σε αυτό το γονίδιο — το βέλος της ΠΕΙΙΙ δείχνει στο
  εσωτερικό του γραμμοσκιασμένου τμήματος, όχι σε κάποιο από τα άκρα του.
  · θέση έναρξης αντιγραφής
Δηλαδή: το γονίδιο gfp οριοθετείται από τη θέση ΠΕΙ (πριν) και τη θέση ΠΕΙΙ (μετά),
με τον υποκινητή του Υ να προηγείται της ΠΕΙ. Το γονίδιο ανθεκτικότητας έχει επίσης
δικό του υποκινητή Υ ακριβώς πριν από αυτό, και η θέση ΠΕΙΙΙ βρίσκεται στο εσωτερικό
του ίδιου του γονιδίου.]

Παρακάτω δίνονται οι αλληλουχίες ζευγών βάσεων που αναγνωρίζονται από τις ΠΕΙ, ΠΕΙΙ και ΠΕΙΙΙ:

[ΣΧΗΜΑ: Τρεις αλληλουχίες αναγνώρισης, καθεμία σε δύο γραμμές, με βέλη που δείχνουν τη θέση κοπής.

ΠΕΙ:
5΄– G↓AATTC – 3΄
3΄– CTTAA↑G – 5΄
(το πάνω βέλος δείχνει προς τα κάτω, ανάμεσα στο G και το AATTC της πάνω αλυσίδας· το κάτω βέλος δείχνει προς τα πάνω, ανάμεσα στο CTTAA και το G της κάτω αλυσίδας)

ΠΕΙΙ:
5΄– CTGCA↓G – 3΄
3΄– G↑ACGTC – 5΄
(το πάνω βέλος δείχνει προς τα κάτω, ανάμεσα στο CTGCA και το G της πάνω αλυσίδας· το κάτω βέλος δείχνει προς τα πάνω, ανάμεσα στο G και το ACGTC της κάτω αλυσίδας)

ΠΕΙΙΙ:
5΄– C↓CGG – 3΄
3΄– GGC↑C – 5΄
(το πάνω βέλος δείχνει προς τα κάτω, ανάμεσα στο C και το CGG της πάνω αλυσίδας· το κάτω βέλος δείχνει προς τα πάνω, ανάμεσα στο GGC και το C της κάτω αλυσίδας)]

Τα βέλη υποδεικνύουν τη θέση που δρα η κάθε περιοριστική ενδονουκλεάση (ΠΕ) στην αλληλουχία αναγνώρισης.

**Δ3.** Ποια ή ποιες περιοριστικές ενδονουκλεάσες θα χρησιμοποιηθούν για την ενσωμάτωση του φυσιολογικού τμήματος DNA, προκειμένου να εκφραστεί το γονίδιο Β σε βακτηριακούς κλώνους που αναπτύσσονται παρουσία του αντιβιοτικού αμπικιλίνη (μονάδες 2); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας (μονάδες 5).

**Μονάδες 7**

**Δ4.** Το πεπτίδιο που προκύπτει είναι λειτουργικό ή όχι (μονάδα 1); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας (μονάδες 4).

**Μονάδες 5**

Λήψη του αρχείου · sha256: 2918ed91771286775913958bade570aeb16a009e4d8f77b5d080eb5c89ec0257