Πανελλαδικές 2026 → Ιστορία → Mistral Large 3

Mistral Large 3 · Ιστορία

Mistral AI · κυκλοφορία Δεκέμβριος 2025 · εξέταση 8 Ιουνίου 2026 · 7 υποερωτήματα

12,462,0 / 100

Έχασε μονάδες σε 6 από τα 7 υποερωτήματα. Αυτά είναι ήδη ανοιχτά παρακάτω· κάθε άλλη γραμμή ανοίγει με κλικ στην απάντηση και στα σκέλη της.

Το υλικό που συνόδευε ολόκληρο το φύλλο — κοινό για κάθε υποερώτημα, γι' αυτό στέκει εδώ μία φορά αντί να επαναλαμβάνεται παρακάτω.

Υπόμνημα συμβολισμού

Πριν από τα θέματα, πώς διαβάζονται τα σύμβολα αυτού του φύλλου. Δεν περιέχει καμία πληροφορία για τη λύση.

Το κείμενο είναι μεταγραφή του έντυπου φύλλου θεμάτων. Όπου το πρωτότυπο είχε στοίχιση, πλαίσια ή έμφαση, εδώ υπάρχει markdown ή HTML:   σημαίνει αλλαγή γραμμής, … υπογράμμιση, … εκθέτη, … δείκτη. Είναι μορφοποίηση, δεν είναι μέρος της εκφώνησης.
Οι δείκτες γράφονται άλλοτε με Unicode (Ε₁), άλλοτε με HTML (Μ_Α), άλλοτε με κάτω παύλα (V_ισ.). Και οι τρεις μορφές σημαίνουν το ίδιο πράγμα: δείκτης.

Η κεφαλίδα του φύλλου

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΔΕΥΤΕΡΑ 8 ΙΟΥΝΙΟΥ 2026 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Θέμα Α

Α1 περιεχόμενο ιστορικών όρων: Εθνικές γαίες, Οργανικός Νόμος, Εθνικόν Κομιτάτον 2/15

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Α1

Να δώσετε το περιεχόμενο των ακόλουθων ιστορικών όρων: α. Εθνικές γαίες β. Οργανικός Νόμος γ. Εθνικόν Κομιτάτον

Μονάδες 15

παραίσθηση

Τι απάντησε

α. Εθνικές γαίες Οι εθνικές γαίες ήταν οι ακίνητες περιουσίες που ανήκαν στο ελληνικό κράτος μετά την απελευθέρωση από την οθωμανική κυριαρχία. Προέρχονταν κυρίως από τις εκτάσεις που κατείχαν οι Οθωμανοί και οι Τούρκοι γαιοκτήμονες και περιήλθαν στην κυριότητα του ελληνικού κράτους. Οι εθνικές γαίες διανεμήθηκαν σε ακτήμονες αγρότες και σε πρόσφυγες, με στόχο την ενίσχυση της αγροτικής παραγωγής και την αποκατάσταση των ακτημόνων. Η διανομή τους αποτέλεσε σημαντικό μέτρο για την οικοδόμηση του νέου ελληνικού κράτους και την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής.

β. Οργανικός Νόμος Ο Οργανικός Νόμος του 1833 ήταν το πρώτο σύνταγμα του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, που θεσπίστηκε κατά την περίοδο της αντιβασιλείας του Όθωνα. Με τον Οργανικό Νόμο καθιερώθηκε η απόλυτη μοναρχία ως πολίτευμα, ενώ ορίστηκαν οι βασικές αρχές λειτουργίας του κράτους, όπως η διάκριση των εξουσιών και η οργάνωση της διοίκησης. Ο νόμος αυτός αποτέλεσε τη βάση για την οργάνωση του ελληνικού κράτους και την καθιέρωση ενός συγκεντρωτικού διοικητικού συστήματος.

γ. Εθνικόν Κομιτάτον Το Εθνικόν Κομιτάτον ήταν μια πολιτική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1894 από τον Δημήτριο Ράλλη και άλλους πολιτικούς. Στόχος του ήταν η προώθηση της «Μεγάλης Ιδέας», δηλαδή της απελευθέρωσης των υπόδουλων ελληνικών πληθυσμών και της εδαφικής επέκτασης του ελληνικού κράτους. Το Εθνικόν Κομιτάτον διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην πολιτική ζωή της Ελλάδας στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, ιδιαίτερα κατά την περίοδο των βαλκανικών πολέμων.

Πώς βαθμολογήθηκε

Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Εθνικές γαίες»: πρόκειται για τις ακίνητες κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους, με αναφορά στο ότι η γη αυτή ανήκε στο οθωμανικό δημόσιο, σε μουσουλμανικά ιδρύματα ή σε ιδιώτες, ως ιδιοκτησία ή ως δικαίωμα νομής (εκμετάλλευσης). 2/5
Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Οργανικός Νόμος»: σύνδεση με την πρώτη κυβέρνηση της Κρητικής Πολιτείας (1900) και με τη ρύθμιση του καθεστώτος της τοπικής Εκκλησίας — σχέση της Εκκλησίας της Κρήτης με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, εκλογή Μητροπολίτη και Επισκόπων, καθεστώς ημιαυτόνομης Εκκλησίας. 0/5
Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Εθνικόν Κομιτάτον»: πολιτικός σχηματισμός μικρότερης απήχησης, δράση κατά τη διάρκεια της Εθνοσυνέλευσης του 1862-1864 υπό τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη, και αναφορά στις θέσεις του (ανάπτυξη κοινοβουλευτισμού, εκσυγχρονισμός, οικονομική ανάπτυξη, μεταρρυθμίσεις σε διοίκηση και στρατό, πολιτισμική εξάπλωση στην Οθωμανική αυτοκρατορία). 0/5

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Στις «Εθνικές γαίες» αποδίδει μόνο τον πυρήνα (οθωμανικές ακίνητες ιδιοκτησίες που περιήλθαν στο ελληνικό κράτος), χωρίς τις κατηγορίες ιδιοκτησίας (οθωμανικό δημόσιο, μουσουλμανικά ιδρύματα, ιδιώτες) και το δικαίωμα νομής, ενώ προσθέτει ανακριβή διανομή σε πρόσφυγες. Ο «Οργανικός Νόμος» ταυτίζεται λανθασμένα με ανύπαρκτο σύνταγμα του 1833 της αντιβασιλείας, οπότε κατά τη ρουμπρίκα δεν βαθμολογείται. Το «Εθνικόν Κομιτάτον» τοποθετείται επινοημένα στο 1894 υπό τον Δ. Ράλλη και συνδέεται με τη Μεγάλη Ιδέα και τους Βαλκανικούς πολέμους.

Α2 χαρακτηρισμός πέντε προτάσεων ως Σωστό ή Λάθος 8/10

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Α2

Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στην κάθε πληροφορία και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πληροφορία είναι σωστή, ή τη λέξη Λάθος, αν η πληροφορία είναι λανθασμένη: α. Θεμελιωτής και πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας (1841) υπήρξε ο Εϋνάρδος. β. Με το Σύνταγμα του 1864 ορίστηκε ως πολίτευμα της Ελλάδας η συνταγματική μοναρχία. γ. Στις βουλευτικές εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 ηττήθηκε το κόμμα των Φιλελευθέρων. δ. Το Σύνταγμα της Κρητικής Πολιτείας συντάχθηκε κατά το πρότυπο του ισχύοντος τότε ελληνικού συντάγματος. ε. Κατά την περίοδο της αρμοστείας του Αλ. Ζαΐμη επανήλθε η πολιτική ομαλότητα στην Κρήτη.

Μονάδες 10

εννοιολογικό

Τι απάντησε

α. Λάθος β. Σωστό γ. Σωστό δ. Σωστό ε. Σωστό

Πώς βαθμολογήθηκε

Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης α (θεμελιωτής και πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης β (πολίτευμα που όρισε το Σύνταγμα του 1864). 0/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης γ (έκβαση των βουλευτικών εκλογών του Νοεμβρίου 1920 για το κόμμα των Φιλελευθέρων). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης δ (πρότυπο σύνταξης του Συντάγματος της Κρητικής Πολιτείας). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης ε (πολιτική ομαλότητα στην Κρήτη κατά την αρμοστεία Αλ. Ζαΐμη). 2/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Τέσσερις στους πέντε χαρακτηρισμούς σωστοί. Στο β απαντά «Σωστό», ενώ το Σύνταγμα του 1864 όρισε βασιλευομένη δημοκρατία και όχι συνταγματική μοναρχία (και οι δύο λύσεις αναφοράς δίνουν Λάθος).

Θέμα Β

Β1 προϊόντα εξαγωγής Ελλάδας πρώτο αιώνα ανεξαρτησίας και σημασία τους 6/15

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Β1

Ποια προϊόντα εξήγαγε η Ελλάδα κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της και ποια ήταν η σημασία του καθενός στο σύνολο των ελληνικών εξαγωγών;

Μονάδες 15

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της (1830-1930), η Ελλάδα εξήγαγε κυρίως αγροτικά προϊόντα, τα οποία αποτελούσαν τη βάση της οικονομίας της. Τα σημαντικότερα εξαγόμενα προϊόντα και η σημασία τους ήταν τα εξής:

Σταφίδα: Ήταν το κυριότερο εξαγόμενο προϊόν της Ελλάδας κατά τον 19ο αιώνα. Η σταφιδοκαλλιέργεια αναπτύχθηκε κυρίως στην Πελοπόννησο και τα νησιά του Ιονίου, και η σταφίδα αποτελούσε το βασικό προϊόν εξαγωγής προς τις ευρωπαϊκές αγορές, ιδιαίτερα τη Μεγάλη Βρετανία. Η σημασία της σταφίδας ήταν τόσο μεγάλη, ώστε η οικονομία της χώρας εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τις εξαγωγές της, και οι διακυμάνσεις των τιμών της στην παγκόσμια αγορά επηρέαζαν άμεσα την ελληνική οικονομία.

Ελαιόλαδο: Το ελαιόλαδο ήταν ένα από τα παραδοσιακά προϊόντα εξαγωγής της Ελλάδας, με σημαντική ζήτηση στις ευρωπαϊκές αγορές. Η παραγωγή του επικεντρωνόταν κυρίως στην Πελοπόννησο, την Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου. Το ελαιόλαδο αποτελούσε σημαντική πηγή εσόδων για τους Έλληνες παραγωγούς και συνέβαλε στην οικονομική ανάπτυξη των περιοχών όπου καλλιεργούνταν η ελιά.

Κρασί: Το κρασί ήταν ένα ακόμη σημαντικό προϊόν εξαγωγής, ιδιαίτερα από τις περιοχές της Πελοποννήσου και των νησιών. Η Ελλάδα εξήγαγε κρασί κυρίως προς τη Γαλλία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπου υπήρχε ζήτηση για ελληνικά κρασιά.

Βαμβάκι: Το βαμβάκι αποτελούσε ένα από τα βασικά προϊόντα εξαγωγής της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας, περιοχές που προσαρτήθηκαν στην Ελλάδα στα τέλη του 19ου αιώνα. Η παραγωγή βαμβακιού αυξήθηκε σημαντικά μετά την προσάρτηση αυτών των περιοχών, και το προϊόν εξαγόταν κυρίως προς τις βιομηχανικές χώρες της Ευρώπης.

Μέταλλα και μεταλλεύματα: Η Ελλάδα εξήγαγε επίσης μέταλλα και μεταλλεύματα, όπως σίδηρο, μαγγάνιο και μαγνησίτη, τα οποία εξορύσσονταν κυρίως στη Σέριφο, τη Χαλκιδική και άλλες περιοχές. Τα μεταλλεύματα αυτά αποτελούσαν σημαντική πηγή εσόδων για την ελληνική οικονομία.

Η σημασία των εξαγωγών αυτών προϊόντων ήταν καθοριστική για την ελληνική οικονομία, καθώς αποτελούσαν την κύρια πηγή εσόδων για το κράτος και τους παραγωγούς. Ωστόσο, η εξάρτηση από λίγα προϊόντα, όπως η σταφίδα, καθιστούσε την οικονομία ευάλωτη στις διακυμάνσεις των διεθνών αγορών.

Πώς βαθμολογήθηκε

Αναφορά των προϊόντων που εξήγαγε η Ελλάδα κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της, όπως τα δίνει το αντίστοιχο χωρίο του σχολικού βιβλίου (σελ. 18). 3/7
Απόδοση της σημασίας του καθενός στο σύνολο των ελληνικών εξαγωγών: ιεράρχηση των προϊόντων και αναφορά στο μερίδιο ή στη βαρύτητα του καθενός, ώστε να προκύπτει ποιο κυριαρχούσε και ποια έπονταν. 3/6
Κάλυψη του χωρίου έως το τέλος του, με την επισήμανση ότι οι υπόλοιπες εξαγωγές ήταν «κυριολεκτικά ασήμαντες». 0/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Η απάντηση δεν αναπαράγει το χωρίο της σελ. 18 αλλά στηρίζεται σε γενικές γνώσεις: αναφέρει σταφίδα, ελαιόλαδο, κρασί και μεταλλεύματα, παραλείπει προϊόντα του χωρίου και προσθέτει το βαμβάκι. Η βαρύτητα δίνεται μόνο για τη σταφίδα ως κυρίαρχο προϊόν, χωρίς ιεράρχηση ή μερίδιο των υπολοίπων. Λείπει εντελώς η καταληκτική επισήμανση ότι οι υπόλοιπες εξαγωγές ήταν «κυριολεκτικά ασήμαντες».

Β2 επιπτώσεις προσφύγων Μικρασιατικής Καταστροφής στην εθνολογική σύσταση πληθυσμού 8/10

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Β2

Ποιες ήταν οι επιπτώσεις από την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής στην εθνολογική σύσταση του πληθυσμού της Ελλάδας;

Μονάδες 10

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Η άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής (1922) είχε σημαντικές επιπτώσεις στην εθνολογική σύσταση του πληθυσμού της Ελλάδας. Οι κυριότερες επιπτώσεις ήταν οι εξής:

Αύξηση του πληθυσμού: Η Ελλάδα δέχθηκε περίπου 1,2 εκατομμύρια πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, την Ανατολική Θράκη και τον Πόντο. Αυτή η μαζική εισροή προσφύγων αύξησε τον πληθυσμό της χώρας κατά περίπου 20%, με αποτέλεσμα να αλλάξει η δημογραφική σύνθεση της Ελλάδας.

Ομογενοποίηση του πληθυσμού: Πριν από την άφιξη των προσφύγων, η Ελλάδα είχε σημαντικές μειονότητες, όπως Τούρκους, Βουλγάρους, Αλβανούς και άλλους. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών που συμφωνήθηκε με τη Συνθήκη της Λωζάνης (1923), η πλειονότητα των μουσουλμάνων της Ελλάδας ανταλλάχθηκε με τους Έλληνες της Μικράς Ασίας. Αυτό οδήγησε σε μια σχεδόν πλήρη ομογενοποίηση του πληθυσμού της Ελλάδας, καθώς η συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων της ήταν πλέον Έλληνες ορθόδοξοι.

Αλλαγή στην κατανομή του πληθυσμού: Οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν κυρίως σε αστικές περιοχές, όπως η Αθήνα, ο Πειραιάς, η Θεσσαλονίκη και άλλες μεγάλες πόλεις, καθώς και σε αγροτικές περιοχές όπου διατέθηκαν γαίες για την αποκατάστασή τους. Αυτό οδήγησε σε μια σημαντική αύξηση του αστικού πληθυσμού και σε αλλαγές στην κοινωνική και οικονομική δομή των πόλεων.

Πολιτισμική και κοινωνική επίδραση: Οι πρόσφυγες έφεραν μαζί τους τις παραδόσεις, τη γλώσσα, τη μουσική και την κουζίνα της Μικράς Ασίας, εμπλουτίζοντας τον πολιτισμό της Ελλάδας. Η συμβολή τους ήταν ιδιαίτερα σημαντική σε τομείς όπως η λογοτεχνία, η μουσική και οι τέχνες, ενώ συνέβαλαν και στην ανάπτυξη νέων οικονομικών δραστηριοτήτων, όπως η βιοτεχνία και το εμπόριο.

Κοινωνικές εντάσεις: Η άφιξη των προσφύγων προκάλεσε αρχικά κοινωνικές εντάσεις, καθώς οι ντόπιοι κάτοικοι αντιμετώπισαν με δυσπιστία τους νεοφερμένους, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε μεγάλους αριθμούς. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, οι σχέσεις μεταξύ ντόπιων και προσφύγων βελτιώθηκαν, και οι πρόσφυγες ενσωματώθηκαν στην ελληνική κοινωνία.

Συνολικά, η άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής άλλαξε ριζικά την εθνολογική σύσταση του πληθυσμού της Ελλάδας, συμβάλλοντας στην ομογενοποίησή του και στην πολιτισμική και οικονομική ανάπτυξη της χώρας.

Πώς βαθμολογήθηκε

Διαπίστωση ότι οι σημαντικότερες επιπτώσεις της άφιξης των προσφύγων αφορούσαν την εθνολογική σύσταση του πληθυσμού και ότι η Ελλάδα κατέστη εθνολογικά ομοιογενής. 4/4
Τεκμηρίωση της μεταβολής με τα δεδομένα του χωρίου (σελ. 167): αύξηση του ποσοστού του ελληνικού στοιχείου, δραστική συρρίκνωση των μειονοτήτων, ιδιαίτερα η μεταβολή στη Μακεδονία. 2/4
Αναφορά στην ενσωμάτωση των προσφύγων στον εθνικό κορμό, δηλαδή στο καταληκτικό σημείο του χωρίου. 2/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Διατυπώνει σωστά τη σχεδόν πλήρη εθνολογική ομογενοποίηση και κλείνει με την ενσωμάτωση των προσφύγων. Η τεκμηρίωση όμως μένει ποιοτική: δεν δίνει την αύξηση του ελληνικού στοιχείου ούτε τη συρρίκνωση των μειονοτήτων, και απουσιάζει πλήρως η μεταβολή στη Μακεδονία. Μεγάλο μέρος της απάντησης (κατανομή πληθυσμού, πολιτισμική επίδραση, κοινωνικές εντάσεις) είναι εκτός του ζητουμένου.

Θέμα Γ

Γ1α λόγοι οργάνωσης πελατειακών δικτύων κατά προεπαναστατική περίοδο 12/13

Τι ζητούσε το φύλλο · ολόκληρο το Γ1

ΘΕΜΑ Γ1

Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφέρετε: α. τους λόγους για τους οποίους οι Έλληνες προχώρησαν στην οργάνωση πελατειακών δικτύων κατά την προεπαναστατική περίοδο (μονάδες 13) και

β. τον ρόλο της οικογένειας στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την ίδια περίοδο (μονάδες 12).

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

Ο βαυαρός λόγιος Friedrich Thiersch, που έχει έρθει σε στενή επαφή με ελληνικές πολιτικές ομάδες το 1832, έδωσε μια κλασική περιγραφή του συστήματος των πελατειακών σχέσεων:

«Για να κατανοήσει κανείς τη φύση αυτού του συστήματος των πελατειακών σχέσεων και τις υποχρεώσεις που επέβαλλε στους προστάτες, πρέπει να κατανοήσει σε ποια κατάσταση είχαν αφήσει την κοινωνία στην Ελλάδα οι αιώνες, οι χιλιετίες ίσως. Αφού δεν υπήρχε κεντρική εξουσία ικανή να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους, καθένας ήταν αναγκασμένος να αναζητεί αλλού στήριγμα και προστασία. […] Ύστερα, ο απομονωμένος άνθρωπος έπρεπε να εξασφαλίσει μια θέση ανάμεσα στους άλλους. Ανάλογα με το πόσο αδύνατος ή δυνατός αισθανόταν, γινόταν οπαδός κάποιου ισχυρού, ή συγκέντρωνε ο ίδιος οπαδούς γύρω του».

John A. Petropoulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1997, σελ. 67.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

Φυσικούς και αξιόπιστους συμμάχους σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους έβρισκε κανείς […] στην οικογένεια. Η οικογένεια που περιλάμβανε πολλές γενεές και κλάδους συνήπτε κατά κανόνα οριζόντιες συμμαχίες με άλλες οικογένειες ή πρόσωπα της ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετες με υψηλότερα ιστάμενους πάτρονες και με τις οικογένειές τους, οι οποίες με τη σειρά τους ανήκαν στην πελατεία ανδρών με επιρροή. […]

Πέντε θεσμοί συντηρούσαν τις οριζόντιες συμμαχίες οικογενειών, δημιουργούσαν αλληλεγγύη στις κάθετες, ιεραρχικά δομημένες πελατειακές ενώσεις και υποχρέωναν τα μέλη τους να τηρούν ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς: γάμος, υιοθεσία, αδελφοποιία και κουμπαριά σε γάμο ή βάπτιση με κάποιον ισχυρό.

Gunnar Hering, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936 (μετάφραση: Θόδωρος Παρασκευόπουλος), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 2004, τ. 1, σελ. 63-64.

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Οι Έλληνες κατά την προεπαναστατική περίοδο (τέλη 18ου - αρχές 19ου αιώνα) προχώρησαν στην οργάνωση πελατειακών δικτύων για διάφορους λόγους, οι οποίοι σχετίζονταν με τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές συνθήκες της εποχής. Σύμφωνα με το Κείμενο Α και τις ιστορικές γνώσεις, οι λόγοι αυτοί ήταν οι εξής:

Απουσία κεντρικής εξουσίας: Όπως επισημαίνει ο Friedrich Thiersch στο Κείμενο Α, η οθωμανική αυτοκρατορία δεν μπορούσε να ελέγξει και να προστατεύσει αποτελεσματικά τους υπηκόους της, ιδιαίτερα στις απομακρυσμένες περιοχές. Η έλλειψη μιας ισχυρής κεντρικής εξουσίας ανάγκαζε τους ανθρώπους να αναζητούν προστασία και στήριξη αλλού, οδηγώντας στην ανάπτυξη πελατειακών σχέσεων.

Ανάγκη για ασφάλεια: Σε έναν κόσμο όπου η βία και η αυθαιρεσία ήταν συχνές, οι άνθρωποι χρειάζονταν προστασία από ισχυρούς προστάτες. Οι πελατειακές σχέσεις εξασφάλιζαν μια μορφή ασφάλειας, καθώς ο πελάτης μπορούσε να βασιστεί στον προστάτη του για την προστασία του από εξωτερικούς κινδύνους.

Οικονομική και κοινωνική στήριξη: Οι πελατειακές σχέσεις παρείχαν οικονομική και κοινωνική στήριξη στους πελάτες. Ο προστάτης μπορούσε να βοηθήσει τον πελάτη του στην εξεύρεση εργασίας, στην πρόσβαση σε πόρους ή στην επίλυση διαφορών, ενώ ο πελάτης, με τη σειρά του, προσέφερε την υποστήριξή του στον προστάτη, π.χ. σε πολιτικές ή στρατιωτικές υποθέσεις.

Προσπάθεια για κοινωνική άνοδο: Οι πελατειακές σχέσεις έδιναν τη δυνατότητα στους ανθρώπους να βελτιώσουν τη θέση τους στην κοινωνία. Όσοι αισθάνονταν αδύναμοι μπορούσαν να γίνουν οπαδοί κάποιου ισχυρού, ενώ όσοι είχαν τη δυνατότητα μπορούσαν να συγκεντρώσουν οπαδούς γύρω τους, ενισχύοντας έτσι τη δύναμή τους και την επιρροή τους.

Πολιτική οργάνωση: Οι πελατειακές σχέσεις αποτελούσαν έναν τρόπο πολιτικής οργάνωσης σε μια εποχή όπου δεν υπήρχαν σύγχρονα πολιτικά κόμματα ή θεσμοί. Μέσα από τα πελατειακά δίκτυα, οι ηγέτες μπορούσαν να κινητοποιήσουν υποστηρικτές για πολιτικούς ή στρατιωτικούς σκοπούς, όπως στην περίπτωση της προετοιμασίας της Ελληνικής Επανάστασης.

Πώς βαθμολογήθηκε

Εισαγωγική τοποθέτηση: κατά την προεπαναστατική περίοδο οι Έλληνες δεν είχαν, για αντικειμενικούς λόγους, τη δυνατότητα να συγκροτήσουν πολιτικά κόμματα, και τα πελατειακά δίκτυα αποτέλεσαν την εναλλακτική μορφή υποστήριξης των συμφερόντων τους. 2/2
Παράθεση των λόγων οργάνωσης των δικτύων με βάση τις ιστορικές γνώσεις: ανταγωνισμός μεταξύ προσώπων για την κατάληψη θέσεων εξουσίας, ελλιπής προστασία των υπηκόων απέναντι στις αυθαιρεσίες, απουσία συστήματος κοινωνικής πρόνοιας, διαρκής αίσθηση αβεβαιότητας. Κάθε λόγος μετράει αν υπάρχει το ΝΟΗΜΑ του, με οποιαδήποτε διατύπωση — δεν απαιτείται λεκτική ταύτιση με το βιβλίο. Περίπου 1,25 μονάδα ανά λόγο: 4 λόγοι → 5, 3 → 4, 2 → 3, 1 → 1, κανένας → 0. 4/5
Σύνδεση με το συμπέρασμα ότι, ελλείψει κρατικής προστασίας, οι υπήκοοι στρέφονταν σε μη κρατικούς φορείς (ισχυρά πρόσωπα, οικογένειες, προκρίτους, αρματολούς) για στοιχειώδη ασφάλεια — με οποιαδήποτε διατύπωση· δεν απαιτούνται οι όροι του βιβλίου. 2/2
Αξιοποίηση του Κειμένου Α με ρητή παραπομπή σε αυτό: απουσία κεντρικής εξουσίας ικανής να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους, ανάγκη αναζήτησης στηρίγματος και προστασίας αλλού, ανάγκη εξασφάλισης θέσης μέσα στην κοινωνία και διαμόρφωση συστήματος αλληλεξάρτησης ισχυρών και αδυνάμων. 4/4

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Το Κείμενο Α αξιοποιείται πλήρως. Από τους λόγους του βιβλίου αποδίδονται τρεις από τους τέσσερις λόγους (λείπει η διαρκής αίσθηση αβεβαιότητας), με δική του διατύπωση: «όσοι είχαν τη δυνατότητα μπορούσαν να συγκεντρώσουν οπαδούς γύρω τους», «η βία και η αυθαιρεσία ήταν συχνές, οι άνθρωποι χρειάζονταν προστασία», «Ο προστάτης μπορούσε να βοηθήσει τον πελάτη του στην εξεύρεση εργασίας, στην πρόσβαση σε πόρους». Το συμπέρασμα ότι, ελλείψει κρατικής προστασίας, οι υπήκοοι στρέφονταν σε μη κρατικούς φορείς για στοιχειώδη ασφάλεια διατυπώνεται πλήρως.

Γ1β ρόλος οικογένειας στη διαμόρφωση πελατειακών δικτύων 12/12

Τι ζητούσε το φύλλο · ολόκληρο το Γ1

ΘΕΜΑ Γ1

β. τον ρόλο της οικογένειας στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την ίδια περίοδο (μονάδες 12).

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

John A. Petropoulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1997, σελ. 67.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

Τι απάντησε

Η οικογένεια διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την προεπαναστατική περίοδο, όπως προκύπτει από το Κείμενο Β και τις ιστορικές γνώσεις. Οι λόγοι για τους οποίους η οικογένεια ήταν καθοριστική στη διαμόρφωση αυτών των δικτύων ήταν οι εξής:

Φυσικοί και αξιόπιστοι σύμμαχοι: Η οικογένεια αποτελούσε τον πυρήνα της κοινωνικής οργάνωσης και παρείχε φυσικούς και αξιόπιστους συμμάχους σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους. Οι δεσμοί αίματος και συγγένειας εξασφάλιζαν αλληλεγγύη και υποστήριξη μεταξύ των μελών της οικογένειας, καθιστώντας την ιδανική βάση για τη δημιουργία πελατειακών σχέσεων.

Οριζόντιες και κάθετες συμμαχίες: Οι οικογένειες συνήπταν οριζόντιες συμμαχίες με άλλες οικογένειες ή πρόσωπα της ίδιας κοινωνικής θέσης, καθώς και κάθετες συμμαχίες με ισχυρότερους πάτρονες. Αυτές οι συμμαχίες ενίσχυαν την αλληλεγγύη και τη συνοχή των πελατειακών δικτύων, καθώς οι οικογένειες μπορούσαν να βασίζονται η μία στην άλλη για υποστήριξη και προστασία.

Θεσμοί ενίσχυσης των δεσμών: Όπως αναφέρεται στο Κείμενο Β, πέντε θεσμοί συντηρούσαν τις οριζόντιες και κάθετες συμμαχίες μεταξύ των οικογενειών: ο γάμος, η υιοθεσία, η αδελφοποιία και η κουμπαριά σε γάμο ή βάπτιση. Αυτοί οι θεσμοί ενίσχυαν τους δεσμούς μεταξύ των οικογενειών και υποχρέωναν τα μέλη τους να τηρούν ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς, όπως η αμοιβαιότητα και η αλληλεγγύη.

Κληρονομική μετάδοση της πελατείας: Οι πελατειακές σχέσεις συχνά κληρονομούνταν από γενιά σε γενιά μέσα στην οικογένεια. Έτσι, οι γιοι και οι κόρες ακολουθούσαν τους πατέρες τους στις πελατειακές σχέσεις, διατηρώντας και ενισχύοντας τα δίκτυα αυτά.

Πολιτική και οικονομική επιρροή: Οι ισχυρές οικογένειες μπορούσαν να συγκεντρώσουν γύρω τους μεγάλο αριθμό οπαδών, ενισχύοντας την πολιτική και οικονομική τους επιρροή. Μέσα από τα πελατειακά δίκτυα, οι οικογένειες μπορούσαν να ελέγχουν πόρους, να επηρεάζουν πολιτικές αποφάσεις και να διασφαλίζουν την προστασία των μελών τους.

Συνολικά, η οικογένεια αποτελούσε τον βασικό πυλώνα της οργάνωσης των πελατειακών δικτύων, παρέχοντας ασφάλεια, αλληλεγγύη και κοινωνική συνοχή σε έναν κόσμο όπου η κεντρική εξουσία ήταν αδύναμη.

Πώς βαθμολογήθηκε

Αναγνώριση της ευρύτερης οικογένειας ως του πρώτου μη κρατικού φορέα στοιχειώδους ασφάλειας· γίνεται δεκτή οποιαδήποτε ισοδύναμη διατύπωση της ίδιας ιδέας (πυρήνας, βασική μονάδα κοινωνικής οργάνωσης, πρώτο επίπεδο αλληλεγγύης και προστασίας) — δεν απαιτείται λεκτική ταύτιση με τη φράση του βιβλίου. 2/2
Παρουσίαση του διπλού πλέγματος σχέσεων: οριζόντια σύνδεση κάθε οικογένειας με άλλες οικογένειες της ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετη σύνδεση με πάτρωνες-προστάτες και τις οικογένειές τους, που είχαν υψηλότερη κοινωνική θέση. 4/4
Τεκμηρίωση του ρόλου της οικογένειας με ιστορικό παράδειγμα ή ουσιαστική συγκεκριμενοποίηση. Ενδεικτικά η Πελοπόννησος (1715-1821), με δύο μεγάλα δίκτυα πατρωνίας, οικογένειες προκρίτων στην κορυφή και ανταγωνισμό για επιρροή και δημόσιες θέσεις — αλλά οποιαδήποτε ισοδύναμη τεκμηρίωση του ρόλου της οικογένειας ως πυρήνα των δικτύων λαμβάνει πλήρεις μονάδες. 2/2
Αξιοποίηση του Κειμένου Β με ρητή παραπομπή σε αυτό: η οικογένεια ως «φυσικός» και αξιόπιστος φορέας προστασίας, η έκτασή της σε πολλές γενεές και συγγενικούς κλάδους, και οι θεσμοί που συντηρούσαν τις οριζόντιες και κάθετες συμμαχίες (γάμος, υιοθεσία, αδελφοποιία, κουμπαριά). 4/4

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Πλήρης αναγνώριση («ο πυρήνας της κοινωνικής οργάνωσης… σε έναν κόσμο όπου η κεντρική εξουσία ήταν αδύναμη»), πλήρη το διπλό πλέγμα και το Κείμενο Β. Η μόνη απάντηση που συγκεκριμενοποιεί ουσιαστικά: «Οι πελατειακές σχέσεις συχνά κληρονομούνταν από γενιά σε γενιά μέσα στην οικογένεια» και «Οι ισχυρές οικογένειες μπορούσαν να συγκεντρώσουν γύρω τους μεγάλο αριθμό οπαδών… μπορούσαν να ελέγχουν πόρους, να επηρεάζουν πολιτικές αποφάσεις» — αντιστοιχεί στο ζητούμενο (ισχυρές οικογένειες στην κορυφή δικτύων, ανταγωνισμός για επιρροή και θέσεις).

Θέμα Δ

Δ1 ρόλος εμπορίου στην οικονομική ανάπτυξη Πόντου 19ου-20ού αιώνα 14/25

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Δ1

Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να παρουσιάσετε τον ρόλο του εμπορίου στην οικονομική ανάπτυξη του Πόντου κατά τον 19^ο και τις αρχές του 20^ού αιώνα.

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

Το εμπόριο εξακολούθησε να διεξάγεται στις πόλεις Τραπεζούντα και Αμισό. […] Εμπορικά λιμάνια στον Πόντο ήταν η Κερασούντα, τα Κοτύωρα, η Οινόη, τα Σούρμενα κ.ά. Στην Τραπεζούντα το 1869 η αξία των εισαγωγών είχε φθάσει στα 62.787.464 φράγκα, με χώρες προελεύσεως κατά σειρά: Αγγλία, Περσία, Γαλλία, Ρωσία, Ελβετία και προτελευταία την Ελλάδα με 131.150 φράγκα, και των εξαγωγών στα 37.901.438 φράγκα, με προορισμό κατά σειρά: Περσία, Κωνσταντινούπολη, Ρωσία, Γαλλία, Καύκασο κ.ά.

Οδυσσεύς Λαμψίδης, «Πόντος», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1977, τ. ΙΓ΄, σελ. 435.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

Στον Πόντο η οικονομική δραστηριότητα περιοριζόταν στην παραλιακή ζώνη και σ' αυτή πάλι ήκμαζε το ελληνικό στοιχείο. Το σπουδαιότερο κέντρο ήταν η Τραπεζούντα, που βρισκόταν στο τέλος του χερσαίου δρόμου και στο επίκεντρο της επικοινωνίας της Περσίας και της Κασπίας με όλη τη Μικρά Ασία και με τη Δύση. Το εμπόριο της Τραπεζούντας αναπτύχθηκε ιδιαίτερα από το 1883, όταν η Ρωσία απέκλεισε την οδό μέσω Καυκάσου στο περσικό εμπόριο, μέχρι το 1906, οπότε αποκαταστάθηκε πάλι η επικοινωνία μέσω Ρωσίας. Στο διαμετακομιστικό εμπόριο της Τραπεζούντας η ελληνική ναυτιλία έπαιζε σημαντικό ρόλο -ερχόταν τρίτη στις εισαγωγές και εξαγωγές στο λιμάνι της πόλεως. Υπήρχε υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, ενώ οι ντόπιοι μεγάλοι τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι των Γ. Καπαγιαννίδη, αδελφών Φωστηροπούλου και των Θεοφύλακτου και Λεοντίδη ήλεγχαν την οικονομική ζωή του τόπου. Δεύτερη σε σημασία ερχόταν η Αμισός που ήκμαζε ως κέντρο εξαγωγής καπνού και διέθετε και αυτή υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών. Η Κερασούντα και τα Κοτύωρα ήκμαζαν επίσης· και εκεί το εμπόριο ήταν στα χέρια των Ελλήνων.

Ελένη Κατσιαδάκη-Γαρδίκα, «Μικρά Ασία», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1977, τ. ΙΔ΄, σελ. 372.

ΚΕΙΜΕΝΟ Γ

Όσον αφορά στην Αμισό, που βασιζόταν περισσότερο στην αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας της -ήταν άλλωστε ιδανική η θέση της, για να εξυπηρετεί την κεντρική Ανατολία- οι εξαγωγές από το λιμάνι της αυξήθηκαν εντυπωσιακά χάρις σε συγκεκριμένα προϊόντα, όπως κυρίως τον καπνό, το σιτάρι, το αλεύρι και τη βρόμη, ενώ το ύψος των εισαγωγών δεν μεταβλήθηκε σημαντικά, καθώς άλλα προϊόντα μειώθηκαν (βαμβακερά και μάλλινα είδη, μέταλλα), και άλλα αυξήθηκαν (καφές, είδη σπιτιού και ζάχαρη).

Το λιμάνι της Κερασούντας, σε εξαιρετικά ευνοϊκή θέση για τις κεντρικές επαρχίες της Μ. Ασίας, παρουσιάζεται αναλογικά ως το πιο αποδοτικό στο εισαγωγικό και το εξαγωγικό εμπόριο.

Κυριάκος Χατζηκυριακίδης, «Η οικονομία του βιλαετίου Τραπεζούντας μέσα από τις εμπορικές εκθέσεις του Βρετανού Προξένου Alfred Biliotti (1873-1885)», στο Θεοδόσιος Αρ. Κυριακίδης και Κυριάκος Στ. Χατζηκυριακίδης (επιμ.), Ο Πόντος στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία (1774-1908): Κοινωνία και Οικονομία, Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2018, σελ. 77.

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Ο ρόλος του εμπορίου στην οικονομική ανάπτυξη του Πόντου κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα ήταν καθοριστικός, όπως προκύπτει από τα Κείμενα Α, Β και Γ, καθώς και από τις ιστορικές γνώσεις. Οι κυριότερες πτυχές αυτού του ρόλου ήταν οι εξής:

Κέντρα εμπορίου: Οι πόλεις Τραπεζούντα και Αμισός αποτέλεσαν τα βασικά εμπορικά κέντρα του Πόντου. Όπως αναφέρεται στο Κείμενο Α, η Τραπεζούντα ήταν το σημαντικότερο λιμάνι, ενώ η Αμισός αποτελούσε επίσης ένα σημαντικό κέντρο εξαγωγών, ιδιαίτερα καπνού. Άλλα λιμάνια, όπως η Κερασούντα, τα Κοτύωρα και η Οινόη, διαδραμάτιζαν επίσης σημαντικό ρόλο στο εμπόριο της περιοχής.

Διαμετακομιστικό εμπόριο: Η Τραπεζούντα βρισκόταν στο επίκεντρο του διαμετακομιστικού εμπορίου μεταξύ της Περσίας, της Κασπίας, της Μικράς Ασίας και της Δύσης. Όπως επισημαίνεται στο Κείμενο Β, το εμπόριο της Τραπεζούντας αναπτύχθηκε ιδιαίτερα από το 1883 έως το 1906, όταν η Ρωσία απέκλεισε την οδό μέσω Καυκάσου για το περσικό εμπόριο. Η ελληνική ναυτιλία διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο στο διαμετακομιστικό εμπόριο της Τραπεζούντας, καθώς ερχόταν τρίτη στις εισαγωγές και εξαγωγές του λιμανιού.

Εξαγωγές και εισαγωγές: Ο Πόντος εξήγαγε κυρίως αγροτικά και μεταποιημένα προϊόντα, όπως καπνό, σιτάρι, αλεύρι, βρόμη και άλλα προϊόντα της ενδοχώρας. Όπως αναφέρεται στο Κείμενο Γ, η Αμισός βασιζόταν στην αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας της, ενώ η Κερασούντα ήταν το πιο αποδοτικό λιμάνι στο εισαγωγικό και εξαγωγικό εμπόριο. Οι εισαγωγές περιλάμβαναν βιομηχανικά προϊόντα, όπως βαμβακερά και μάλλινα είδη, μέταλλα, καφέ και ζάχαρη.

Οικονομική ανάπτυξη και έλεγχος: Η οικονομική ζωή του Πόντου ελεγχόταν από μεγάλους τραπεζικούς και εμπορικούς οίκους, όπως οι Γ. Καπαγιαννίδης, αδελφοί Φωστηρόπουλου και Θεοφύλακτος και Λεοντίδης, οι οποίοι είχαν την έδρα τους στην Τραπεζούντα. Όπως αναφέρεται στο Κείμενο Β, στην Τραπεζούντα λειτουργούσε υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, ενώ και η Αμισός διέθετε υποκατάστημα της ίδιας τράπεζας. Αυτοί οι οίκοι και οι τράπεζες συνέβαλαν στην ανάπτυξη του εμπορίου και της οικονομίας της περιοχής.

Συμβολή της ελληνικής κοινότητας: Το ελληνικό στοιχείο διαδραμάτιζε κυρίαρχο ρόλο στο εμπόριο του Πόντου, ιδιαίτερα στις παραλιακές περιοχές. Οι Έλληνες έλεγχαν το εμπόριο, τη ναυτιλία και τις τραπεζικές δραστηριότητες, συμβάλλοντας στην οικονομική ανάπτυξη της περιοχής. Η παρουσία ελληνικών εμπορικών οίκων και τραπεζών ενίσχυσε την οικονομική επιρροή των Ελλήνων στον Πόντο.

Ανάπτυξη υποδομών: Η ανάπτυξη του εμπορίου οδήγησε στην ενίσχυση των υποδομών των πόλεων του Πόντου. Η Τραπεζούντα και η Αμισός εξελίχθηκαν σε σύγχρονα εμπορικά κέντρα, με λιμάνια, αποθήκες και εμπορικές εγκαταστάσεις, που διευκόλυναν τη διεξαγωγή του εμπορίου.

Συνολικά, το εμπόριο αποτέλεσε τον κινητήριο μοχλό της οικονομικής ανάπτυξης του Πόντου κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, συμβάλλοντας στην ευημερία της περιοχής και στην ενίσχυση της ελληνικής παρουσίας και επιρροής.

Πώς βαθμολογήθηκε

Πλαισίωση του θέματος με πρόλογο ή/και επίλογο: ένταξη στο πλαίσιο των προνομίων του Χάτι Σερίφ (1839) και του Χάτι Χουμαγιούν (1856), που επέτρεψαν στον ποντιακό ελληνισμό να ανακτήσει το εμπόριο του Ευξείνου Πόντου, ή/και καταληκτική αποτίμηση της οικονομικής άνθησης ως προϋπόθεσης της πνευματικής και καλλιτεχνικής αναγέννησης και της ανάπτυξης της εθνικής συνείδησης. 0/3
Ανάδειξη του διαμετακομιστικού εμπορίου ως της κύριας πλουτοπαραγωγικής πηγής στα παράλια του Ευξείνου Πόντου στα τέλη του 19ου αιώνα και καταγραφή των εμπορικών λιμανιών, με αξιοποίηση του Κειμένου Α (Τραπεζούντα, Αμισός, Κερασούντα, Κοτύωρα, Οινόη, Σούρμενα). 4/4
Παρουσίαση της Τραπεζούντας ως του κύριου εμπορικού κέντρου: καίρια γεωγραφική θέση στο σταυροδρόμι Δύσης και Ανατολής και στο τέλος του χερσαίου δρόμου προς Περσία και Κασπία, έλεγχος μεγάλου μέρους του περσικού εμπορίου και μέγεθος εισαγωγών-εξαγωγών, με ρητή αξιοποίηση των αριθμητικών δεδομένων του Κειμένου Α και της περιγραφής του Κειμένου Β. 2/5
Απόδοση των χρονικών τομών στην πορεία του εμπορίου της Τραπεζούντας: το 1869 και η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ ως αφετηρία σταδιακής παρακμής του λιμανιού, και η περίοδος 1883-1906 (αποκλεισμός της οδού του Καυκάσου στο περσικό εμπόριο και επαναλειτουργία της) ως περίοδος ιδιαίτερης ανάπτυξης, με αξιοποίηση του Κειμένου Β. 2/4
Παρουσίαση των φορέων της ελληνικής εμπορικής δραστηριότητας: ελληνικές επιχειρήσεις με εμπορικά υποκαταστήματα και πρακτορεία μεταφορών στο εξωτερικό, ρόλος της ελληνικής ναυτιλίας στο διαμετακομιστικό εμπόριο, υποκαταστήματα της Τράπεζας Αθηνών και οι μεγάλοι ελληνικοί τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι που έλεγχαν την οικονομική ζωή, με αξιοποίηση του Κειμένου Β. 4/4
Παρουσίαση των υπόλοιπων εμπορικών κέντρων του Πόντου: η Αμισός ως δεύτερο κέντρο, με βάση την αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας και τις εξαγωγές καπνού και άλλων προϊόντων και με ισχυρή παρουσία ελληνικών επιχειρήσεων, καθώς και η Κερασούντα με τα Κοτύωρα, με τους ελληνικούς εμπορικούς και εφοπλιστικούς οίκους και την αποδοτικότητα του λιμανιού, με αξιοποίηση των Κειμένων Β και Γ. 2/5

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Και τα τρία κείμενα αξιοποιούνται με ρητή παραπομπή και οι φορείς της ελληνικής δραστηριότητας (ναυτιλία, Τράπεζα Αθηνών, οίκοι Καπαγιαννίδη, Φωστηροπούλου, Θεοφύλακτου, Λεοντίδη) αποδίδονται πλήρως. Λείπει όμως η ιστορική πλαισίωση: ούτε Χάτι Σερίφ/Χάτι Χουμαγιούν στον πρόλογο ούτε η σύνδεση της οικονομικής άνθησης με την πνευματική αναγέννηση και την εθνική συνείδηση στον επίλογο. Δεν αξιοποιούνται καθόλου τα αριθμητικά δεδομένα του Κειμένου Α για την Τραπεζούντα ούτε ο έλεγχος του περσικού εμπορίου· παραλείπεται το 1869 και η Διώρυγα του Σουέζ ως αφετηρία παρακμής (αναφέρεται μόνο η περίοδος 1883-1906). Στα υπόλοιπα κέντρα η Αμισός δεν χαρακτηρίζεται δεύτερη σε σημασία και απουσιάζουν οι ελληνικοί εμπορικοί και εφοπλιστικοί οίκοι της Κερασούντας.