Πανελλαδικές 2026 → Ιστορία → GPT-5.5

GPT-5.5 · Ιστορία

OpenAI · κυκλοφορία Απρίλιος 2026 · εξέταση 8 Ιουνίου 2026 · 7 υποερωτήματα

16,884,0 / 100

Έχασε μονάδες σε 6 από τα 7 υποερωτήματα. Αυτά είναι ήδη ανοιχτά παρακάτω· κάθε άλλη γραμμή ανοίγει με κλικ στην απάντηση και στα σκέλη της.

Το υλικό που συνόδευε ολόκληρο το φύλλο — κοινό για κάθε υποερώτημα, γι' αυτό στέκει εδώ μία φορά αντί να επαναλαμβάνεται παρακάτω.

Υπόμνημα συμβολισμού

Πριν από τα θέματα, πώς διαβάζονται τα σύμβολα αυτού του φύλλου. Δεν περιέχει καμία πληροφορία για τη λύση.

Το κείμενο είναι μεταγραφή του έντυπου φύλλου θεμάτων. Όπου το πρωτότυπο είχε στοίχιση, πλαίσια ή έμφαση, εδώ υπάρχει markdown ή HTML:   σημαίνει αλλαγή γραμμής, … υπογράμμιση, … εκθέτη, … δείκτη. Είναι μορφοποίηση, δεν είναι μέρος της εκφώνησης.
Οι δείκτες γράφονται άλλοτε με Unicode (Ε₁), άλλοτε με HTML (Μ_Α), άλλοτε με κάτω παύλα (V_ισ.). Και οι τρεις μορφές σημαίνουν το ίδιο πράγμα: δείκτης.

Η κεφαλίδα του φύλλου

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΔΕΥΤΕΡΑ 8 ΙΟΥΝΙΟΥ 2026 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Θέμα Α

Α1 περιεχόμενο ιστορικών όρων: Εθνικές γαίες, Οργανικός Νόμος, Εθνικόν Κομιτάτον 10/15

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Α1

Να δώσετε το περιεχόμενο των ακόλουθων ιστορικών όρων: α. Εθνικές γαίες β. Οργανικός Νόμος γ. Εθνικόν Κομιτάτον

Μονάδες 15

εννοιολογικό

Τι απάντησε

α. Εθνικές γαίες ονομάστηκαν οι κτηματικές εκτάσεις που ανήκαν πριν από την Επανάσταση του 1821 στο οθωμανικό δημόσιο ή σε μουσουλμάνους ιδιώτες και περιήλθαν, μετά την αποχώρηση ή την εκδίωξη των Οθωμανών, στην κυριότητα του επαναστατημένου ελληνικού έθνους. Αποτέλεσαν σημαντικό οικονομικό πόρο για το νεοσύστατο κράτος και χρησιμοποιήθηκαν ως εγγύηση για τη σύναψη δανείων, ενώ η διανομή και η αξιοποίησή τους αποτέλεσαν σοβαρό κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα.

β. Οργανικός Νόμος ήταν το καθεστώς προνομίων που παραχωρήθηκε στην Κρήτη από την Οθωμανική Αυτοκρατορία μετά τη μεγάλη Κρητική Επανάσταση του 1866-1869. Με αυτόν προβλέπονταν ορισμένες διοικητικές μεταρρυθμίσεις, συμμετοχή των χριστιανών στη διοίκηση, λειτουργία Γενικής Συνέλευσης και αναγνώριση ορισμένων δικαιωμάτων στους Κρήτες. Ο νόμος αυτός δεν ικανοποίησε πλήρως τους Κρήτες, γιατί δεν έλυνε το βασικό αίτημά τους, δηλαδή την ένωση με την Ελλάδα.

γ. Εθνικόν Κομιτάτον ήταν πολιτικός σχηματισμός της περιόδου μετά την έξωση του Όθωνα, με κύριο εκπρόσωπο τον Επαμεινώνδα Δεληγεώργη. Εξέφραζε κυρίως νεότερες πολιτικές δυνάμεις και υποστήριζε τον εκσυγχρονισμό της χώρας, την ανάπτυξη του κοινοβουλευτισμού, τη διοικητική και οικονομική αναδιοργάνωση, καθώς και μια ενεργότερη εθνική πολιτική.

Πώς βαθμολογήθηκε

Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Εθνικές γαίες»: πρόκειται για τις ακίνητες κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους, με αναφορά στο ότι η γη αυτή ανήκε στο οθωμανικό δημόσιο, σε μουσουλμανικά ιδρύματα ή σε ιδιώτες, ως ιδιοκτησία ή ως δικαίωμα νομής (εκμετάλλευσης). 5/5
Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Οργανικός Νόμος»: σύνδεση με την πρώτη κυβέρνηση της Κρητικής Πολιτείας (1900) και με τη ρύθμιση του καθεστώτος της τοπικής Εκκλησίας — σχέση της Εκκλησίας της Κρήτης με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, εκλογή Μητροπολίτη και Επισκόπων, καθεστώς ημιαυτόνομης Εκκλησίας. 0/5
Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Εθνικόν Κομιτάτον»: πολιτικός σχηματισμός μικρότερης απήχησης, δράση κατά τη διάρκεια της Εθνοσυνέλευσης του 1862-1864 υπό τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη, και αναφορά στις θέσεις του (ανάπτυξη κοινοβουλευτισμού, εκσυγχρονισμός, οικονομική ανάπτυξη, μεταρρυθμίσεις σε διοίκηση και στρατό, πολιτισμική εξάπλωση στην Οθωμανική αυτοκρατορία). 5/5

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Οι «Εθνικές γαίες» και το «Εθνικόν Κομιτάτον» αποδίδονται ορθά ως προς τον πυρήνα τους (μικρές ελλείψεις: μουσουλμανικά ιδρύματα/δικαίωμα νομής, στρατός/πολιτισμική εξάπλωση). Ο «Οργανικός Νόμος» όμως ταυτίζεται με το καθεστώς προνομίων μετά την Κρητική Επανάσταση του 1866-1869 και όχι με τον νόμο του 1900 της Κρητικής Πολιτείας για το εκκλησιαστικό ζήτημα· κατά τη ρουμπρίκα η σύνδεση με άλλο νομοθέτημα ή περίοδο δεν βαθμολογείται.

Α2 χαρακτηρισμός πέντε προτάσεων ως Σωστό ή Λάθος 10/10

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Α2

Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στην κάθε πληροφορία και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πληροφορία είναι σωστή, ή τη λέξη Λάθος, αν η πληροφορία είναι λανθασμένη: α. Θεμελιωτής και πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας (1841) υπήρξε ο Εϋνάρδος. β. Με το Σύνταγμα του 1864 ορίστηκε ως πολίτευμα της Ελλάδας η συνταγματική μοναρχία. γ. Στις βουλευτικές εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 ηττήθηκε το κόμμα των Φιλελευθέρων. δ. Το Σύνταγμα της Κρητικής Πολιτείας συντάχθηκε κατά το πρότυπο του ισχύοντος τότε ελληνικού συντάγματος. ε. Κατά την περίοδο της αρμοστείας του Αλ. Ζαΐμη επανήλθε η πολιτική ομαλότητα στην Κρήτη.

Μονάδες 10

Τι απάντησε

α. Λάθος

β. Λάθος

γ. Σωστό

δ. Σωστό

ε. Σωστό

Πώς βαθμολογήθηκε

Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης α (θεμελιωτής και πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης β (πολίτευμα που όρισε το Σύνταγμα του 1864). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης γ (έκβαση των βουλευτικών εκλογών του Νοεμβρίου 1920 για το κόμμα των Φιλελευθέρων). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης δ (πρότυπο σύνταξης του Συντάγματος της Κρητικής Πολιτείας). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης ε (πολιτική ομαλότητα στην Κρήτη κατά την αρμοστεία Αλ. Ζαΐμη). 2/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Και οι πέντε χαρακτηρισμοί (Λ, Λ, Σ, Σ, Σ) συμπίπτουν με αμφότερες τις λύσεις αναφοράς.

Θέμα Β

Β1 προϊόντα εξαγωγής Ελλάδας πρώτο αιώνα ανεξαρτησίας και σημασία τους 13/15

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Β1

Ποια προϊόντα εξήγαγε η Ελλάδα κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της και ποια ήταν η σημασία του καθενός στο σύνολο των ελληνικών εξαγωγών;

Μονάδες 15

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της η Ελλάδα είχε εξαγωγές που στηρίζονταν κυρίως σε αγροτικά προϊόντα και πρώτες ύλες. Η βιομηχανική παραγωγή ήταν περιορισμένη, επομένως η χώρα δεν μπορούσε να εξάγει σε σημαντικό βαθμό βιομηχανικά προϊόντα.

Το σπουδαιότερο εξαγώγιμο προϊόν ήταν η σταφίδα. Η σταφίδα κατείχε κυρίαρχη θέση στο ελληνικό εξαγωγικό εμπόριο, ιδιαίτερα στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Σε ορισμένες περιόδους αποτελούσε περισσότερο από το μισό της συνολικής αξίας των ελληνικών εξαγωγών. Η εξάρτηση, όμως, από ένα μόνο προϊόν έκανε την ελληνική οικονομία ευάλωτη, όπως φάνηκε με τη σταφιδική κρίση στο τέλος του 19ου αιώνα.

Σημαντική θέση είχαν επίσης το ελαιόλαδο και οι ελιές. Τα προϊόντα αυτά αποτελούσαν παραδοσιακές εξαγωγές της ελληνικής γεωργίας, αν και η συμμετοχή τους στο σύνολο των εξαγωγών ήταν μικρότερη από εκείνη της σταφίδας.

Άλλο εξαγώγιμο προϊόν ήταν το κρασί, το οποίο συνδεόταν και αυτό με την αγροτική παραγωγή. Η σημασία του ήταν υπολογίσιμη, αλλά δεν μπορούσε να συγκριθεί με τη σημασία της σταφίδας.

Στις αρχές του 20ού αιώνα ενισχύθηκε η σημασία του καπνού, ιδιαίτερα μετά την ενσωμάτωση των Νέων Χωρών, όπου υπήρχαν περιοχές με σημαντική καπνοπαραγωγή. Ο καπνός εξελίχθηκε σε ένα από τα βασικά εξαγώγιμα προϊόντα της χώρας.

Εκτός από τα αγροτικά προϊόντα, η Ελλάδα εξήγαγε και ορισμένες πρώτες ύλες και μεταλλευτικά προϊόντα, όπως προϊόντα των μεταλλείων. Η σημασία τους ήταν μικρότερη σε σχέση με τα γεωργικά προϊόντα, αλλά συνέβαλαν στη διαφοροποίηση του εξαγωγικού εμπορίου.

Συνολικά, λοιπόν, οι ελληνικές εξαγωγές κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας είχαν αγροτικό χαρακτήρα. Η σταφίδα αποτελούσε το βασικό προϊόν, ενώ τα υπόλοιπα, όπως το λάδι, το κρασί, ο καπνός και τα μεταλλευτικά προϊόντα, συμπλήρωναν το εξαγωγικό εμπόριο της χώρας.

Πώς βαθμολογήθηκε

Αναφορά των προϊόντων που εξήγαγε η Ελλάδα κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της, όπως τα δίνει το αντίστοιχο χωρίο του σχολικού βιβλίου (σελ. 18). 7/7
Απόδοση της σημασίας του καθενός στο σύνολο των ελληνικών εξαγωγών: ιεράρχηση των προϊόντων και αναφορά στο μερίδιο ή στη βαρύτητα του καθενός, ώστε να προκύπτει ποιο κυριαρχούσε και ποια έπονταν. 6/6
Κάλυψη του χωρίου έως το τέλος του, με την επισήμανση ότι οι υπόλοιπες εξαγωγές ήταν «κυριολεκτικά ασήμαντες». 0/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Απαριθμεί σταφίδα, ελαιόλαδο, κρασί, καπνό και μεταλλευτικά προϊόντα και ιεραρχεί σαφώς τη βαρύτητά τους (σταφίδα άνω του 50% της αξίας, τα υπόλοιπα δευτερεύοντα). Δεν κλείνει όμως το χωρίο με την επισήμανση ότι οι υπόλοιπες εξαγωγές ήταν «κυριολεκτικά ασήμαντες»· αντιθέτως γράφει ότι «συμπλήρωναν το εξαγωγικό εμπόριο».

Β2 επιπτώσεις προσφύγων Μικρασιατικής Καταστροφής στην εθνολογική σύσταση πληθυσμού 8/10

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Β2

Ποιες ήταν οι επιπτώσεις από την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής στην εθνολογική σύσταση του πληθυσμού της Ελλάδας;

Μονάδες 10

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Η άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής είχε καθοριστικές επιπτώσεις στην εθνολογική σύσταση του πληθυσμού της Ελλάδας.

Πρώτα απ’ όλα, ενισχύθηκε αποφασιστικά το ελληνικό στοιχείο. Μετά το 1922 εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα περισσότεροι από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο, την Ανατολική Θράκη και άλλες περιοχές. Η εγκατάστασή τους αύξησε σημαντικά τον πληθυσμό της χώρας και ιδίως τον ελληνικό πληθυσμό στις περιοχές όπου το εθνικό στοιχείο ήταν μεικτό.

Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η επίδραση στη Μακεδονία και στη Θράκη. Οι περιοχές αυτές, μετά τους Βαλκανικούς πολέμους, είχαν σύνθετη εθνολογική σύνθεση, με Έλληνες, μουσουλμάνους, σλαβόφωνους και άλλες ομάδες. Με την εγκατάσταση των προσφύγων, το ελληνικό στοιχείο ενισχύθηκε και η εθνολογική σύσταση έγινε σαφώς πιο ομοιογενής υπέρ των Ελλήνων.

Παράλληλα, με την ανταλλαγή των πληθυσμών που προβλέφθηκε από τη Συνθήκη της Λωζάννης, πολλοί μουσουλμάνοι κάτοικοι της Ελλάδας, εκτός από τους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης, αποχώρησαν για την Τουρκία. Έτσι μειώθηκε σημαντικά το ποσοστό των αλλοεθνών και αλλόθρησκων πληθυσμών στο ελληνικό κράτος.

Η προσφυγική εγκατάσταση συνέβαλε, επομένως, στον εθνολογικό μετασχηματισμό της Ελλάδας. Η χώρα έγινε πιο ομοιογενής εθνικά, ενώ ενισχύθηκαν ιδιαίτερα οι παραμεθόριες περιοχές, γεγονός που είχε και μεγάλη εθνική σημασία.

Πώς βαθμολογήθηκε

Διαπίστωση ότι οι σημαντικότερες επιπτώσεις της άφιξης των προσφύγων αφορούσαν την εθνολογική σύσταση του πληθυσμού και ότι η Ελλάδα κατέστη εθνολογικά ομοιογενής. 4/4
Τεκμηρίωση της μεταβολής με τα δεδομένα του χωρίου (σελ. 167): αύξηση του ποσοστού του ελληνικού στοιχείου, δραστική συρρίκνωση των μειονοτήτων, ιδιαίτερα η μεταβολή στη Μακεδονία. 4/4
Αναφορά στην ενσωμάτωση των προσφύγων στον εθνικό κορμό, δηλαδή στο καταληκτικό σημείο του χωρίου. 0/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Αποδίδει ορθά την κατεύθυνση της μεταβολής (ενίσχυση του ελληνικού στοιχείου, συρρίκνωση αλλοεθνών/αλλόθρησκων, ειδική έμφαση στη Μακεδονία) και το συμπέρασμα της ομοιογένειας· κατά την ⚠ της ρουμπρίκας η απουσία ακριβών ποσοστών δεν κοστίζει. Παραλείπει εντελώς την ενσωμάτωση των προσφύγων στον εθνικό κορμό.

Θέμα Γ

Γ1α λόγοι οργάνωσης πελατειακών δικτύων κατά προεπαναστατική περίοδο 11/13

Τι ζητούσε το φύλλο · ολόκληρο το Γ1

ΘΕΜΑ Γ1

Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφέρετε: α. τους λόγους για τους οποίους οι Έλληνες προχώρησαν στην οργάνωση πελατειακών δικτύων κατά την προεπαναστατική περίοδο (μονάδες 13) και

β. τον ρόλο της οικογένειας στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την ίδια περίοδο (μονάδες 12).

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

Ο βαυαρός λόγιος Friedrich Thiersch, που έχει έρθει σε στενή επαφή με ελληνικές πολιτικές ομάδες το 1832, έδωσε μια κλασική περιγραφή του συστήματος των πελατειακών σχέσεων:

«Για να κατανοήσει κανείς τη φύση αυτού του συστήματος των πελατειακών σχέσεων και τις υποχρεώσεις που επέβαλλε στους προστάτες, πρέπει να κατανοήσει σε ποια κατάσταση είχαν αφήσει την κοινωνία στην Ελλάδα οι αιώνες, οι χιλιετίες ίσως. Αφού δεν υπήρχε κεντρική εξουσία ικανή να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους, καθένας ήταν αναγκασμένος να αναζητεί αλλού στήριγμα και προστασία. […] Ύστερα, ο απομονωμένος άνθρωπος έπρεπε να εξασφαλίσει μια θέση ανάμεσα στους άλλους. Ανάλογα με το πόσο αδύνατος ή δυνατός αισθανόταν, γινόταν οπαδός κάποιου ισχυρού, ή συγκέντρωνε ο ίδιος οπαδούς γύρω του».

John A. Petropoulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1997, σελ. 67.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

Φυσικούς και αξιόπιστους συμμάχους σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους έβρισκε κανείς […] στην οικογένεια. Η οικογένεια που περιλάμβανε πολλές γενεές και κλάδους συνήπτε κατά κανόνα οριζόντιες συμμαχίες με άλλες οικογένειες ή πρόσωπα της ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετες με υψηλότερα ιστάμενους πάτρονες και με τις οικογένειές τους, οι οποίες με τη σειρά τους ανήκαν στην πελατεία ανδρών με επιρροή. […]

Πέντε θεσμοί συντηρούσαν τις οριζόντιες συμμαχίες οικογενειών, δημιουργούσαν αλληλεγγύη στις κάθετες, ιεραρχικά δομημένες πελατειακές ενώσεις και υποχρέωναν τα μέλη τους να τηρούν ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς: γάμος, υιοθεσία, αδελφοποιία και κουμπαριά σε γάμο ή βάπτιση με κάποιον ισχυρό.

Gunnar Hering, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936 (μετάφραση: Θόδωρος Παρασκευόπουλος), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 2004, τ. 1, σελ. 63-64.

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Κατά την προεπαναστατική περίοδο οι Έλληνες προχώρησαν στην οργάνωση πελατειακών δικτύων κυρίως επειδή ζούσαν σε ένα περιβάλλον ανασφάλειας και έλλειψης αποτελεσματικής κεντρικής προστασίας. Η οθωμανική διοίκηση δεν λειτουργούσε ως κράτος δικαίου που θα εξασφάλιζε σε όλους τους υπηκόους ισότιμη προστασία. Έτσι, οι άνθρωποι αναζητούσαν προστασία σε ισχυρά πρόσωπα.

Το Κείμενο Α επισημαίνει ακριβώς αυτό το στοιχείο. Σύμφωνα με τον Friedrich Thiersch, «δεν υπήρχε κεντρική εξουσία ικανή να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους». Για τον λόγο αυτό, κάθε άτομο ήταν αναγκασμένο να αναζητήσει αλλού στήριγμα και προστασία. Επομένως, η πελατειακή σχέση δημιουργούνταν ως απάντηση στην ανασφάλεια της καθημερινής ζωής.

Επίσης, ο απομονωμένος άνθρωπος έπρεπε να εξασφαλίσει κοινωνική θέση και ασφάλεια. Το Κείμενο Α αναφέρει ότι, ανάλογα με το πόσο αδύνατος ή δυνατός αισθανόταν, είτε γινόταν οπαδός κάποιου ισχυρού είτε συγκέντρωνε ο ίδιος οπαδούς γύρω του. Αυτό δείχνει ότι οι πελατειακές σχέσεις δεν αφορούσαν μόνο τους αδύναμους αλλά και τους ισχυρούς, οι οποίοι ενίσχυαν την επιρροή τους δημιουργώντας ομάδες εξαρτημένων προσώπων.

Με βάση τις ιστορικές γνώσεις, τα πελατειακά δίκτυα στηρίζονταν στην αμοιβαιότητα. Ο ισχυρός προστάτης πρόσφερε ασφάλεια, μεσολάβηση προς τις αρχές, οικονομική βοήθεια ή κοινωνική υποστήριξη. Από την άλλη πλευρά, οι πελάτες του όφειλαν υπακοή, πίστη και υποστήριξη. Έτσι διαμορφώνονταν ομάδες γύρω από προεστούς, καπεταναίους, Φαναριώτες, κληρικούς ή εύπορους εμπόρους.

Επιπλέον, οι Έλληνες της προεπαναστατικής κοινωνίας είχαν ανάγκη από τέτοια δίκτυα για να αντιμετωπίζουν την αυθαιρεσία της διοίκησης, τους φορολογικούς καταναγκασμούς, τις τοπικές συγκρούσεις και τους κοινωνικούς ανταγωνισμούς. Το πελατειακό δίκτυο λειτουργούσε ως μηχανισμός προστασίας αλλά και ως μηχανισμός κοινωνικής ανόδου.

Συνεπώς, η οργάνωση πελατειακών δικτύων ήταν αποτέλεσμα της απουσίας ασφαλούς κρατικής εξουσίας, της ανάγκης για προστασία και κοινωνική ένταξη, καθώς και της επιδίωξης των ισχυρών να διευρύνουν την επιρροή τους.

Πώς βαθμολογήθηκε

Εισαγωγική τοποθέτηση: κατά την προεπαναστατική περίοδο οι Έλληνες δεν είχαν, για αντικειμενικούς λόγους, τη δυνατότητα να συγκροτήσουν πολιτικά κόμματα, και τα πελατειακά δίκτυα αποτέλεσαν την εναλλακτική μορφή υποστήριξης των συμφερόντων τους. 0/2
Παράθεση των λόγων οργάνωσης των δικτύων με βάση τις ιστορικές γνώσεις: ανταγωνισμός μεταξύ προσώπων για την κατάληψη θέσεων εξουσίας, ελλιπής προστασία των υπηκόων απέναντι στις αυθαιρεσίες, απουσία συστήματος κοινωνικής πρόνοιας, διαρκής αίσθηση αβεβαιότητας. Κάθε λόγος μετράει αν υπάρχει το ΝΟΗΜΑ του, με οποιαδήποτε διατύπωση — δεν απαιτείται λεκτική ταύτιση με το βιβλίο. Περίπου 1,25 μονάδα ανά λόγο: 4 λόγοι → 5, 3 → 4, 2 → 3, 1 → 1, κανένας → 0. 5/5
Σύνδεση με το συμπέρασμα ότι, ελλείψει κρατικής προστασίας, οι υπήκοοι στρέφονταν σε μη κρατικούς φορείς (ισχυρά πρόσωπα, οικογένειες, προκρίτους, αρματολούς) για στοιχειώδη ασφάλεια — με οποιαδήποτε διατύπωση· δεν απαιτούνται οι όροι του βιβλίου. 2/2
Αξιοποίηση του Κειμένου Α με ρητή παραπομπή σε αυτό: απουσία κεντρικής εξουσίας ικανής να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους, ανάγκη αναζήτησης στηρίγματος και προστασίας αλλού, ανάγκη εξασφάλισης θέσης μέσα στην κοινωνία και διαμόρφωση συστήματος αλληλεξάρτησης ισχυρών και αδυνάμων. 4/4

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Το Κείμενο Α αξιοποιείται πλήρως. Από τους λόγους του βιβλίου αποδίδονται και τους τέσσερις λόγους, με δική του διατύπωση: «οι ισχυροί, οι οποίοι ενίσχυαν την επιρροή τους δημιουργώντας ομάδες εξαρτημένων προσώπων», «για να αντιμετωπίζουν την αυθαιρεσία της διοίκησης, τους φορολογικούς καταναγκασμούς», «Ο ισχυρός προστάτης πρόσφερε ασφάλεια, μεσολάβηση προς τις αρχές, οικονομική βοήθεια», «ως απάντηση στην ανασφάλεια της καθημερινής ζωής». Απουσιάζει η εισαγωγική τοποθέτηση για την αδυναμία συγκρότησης πολιτικών κομμάτων. Το συμπέρασμα ότι, ελλείψει κρατικής προστασίας, οι υπήκοοι στρέφονταν σε μη κρατικούς φορείς για στοιχειώδη ασφάλεια διατυπώνεται πλήρως.

Γ1β ρόλος οικογένειας στη διαμόρφωση πελατειακών δικτύων 11/12

Τι ζητούσε το φύλλο · ολόκληρο το Γ1

ΘΕΜΑ Γ1

β. τον ρόλο της οικογένειας στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την ίδια περίοδο (μονάδες 12).

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

John A. Petropoulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1997, σελ. 67.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Η οικογένεια είχε βασικό ρόλο στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την προεπαναστατική περίοδο. Δεν αποτελούσε απλώς έναν ιδιωτικό θεσμό, αλλά λειτουργούσε ως βασική μονάδα κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής οργάνωσης.

Το Κείμενο Β τονίζει ότι σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους οι πιο φυσικοί και αξιόπιστοι σύμμαχοι ήταν τα μέλη της οικογένειας. Η οικογένεια περιλάμβανε πολλές γενεές και πολλούς κλάδους, άρα είχε ευρύτερη δύναμη και επιρροή. Μέσα από τη συγγένεια δημιουργούνταν σχέσεις εμπιστοσύνης και αλληλεγγύης.

Η οικογένεια διαμόρφωνε τόσο οριζόντιες όσο και κάθετες συμμαχίες. Σύμφωνα με το Κείμενο Β, οι οικογένειες συνήπταν οριζόντιες συμμαχίες με άλλες οικογένειες ή πρόσωπα της ίδιας κοινωνικής θέσης. Παράλληλα, συνδέονταν κάθετα με ισχυρότερους πάτρονες και τις οικογένειές τους. Με αυτόν τον τρόπο, η οικογένεια εντασσόταν σε ευρύτερα πελατειακά δίκτυα.

Σημαντικό ρόλο είχαν και ορισμένοι κοινωνικοί θεσμοί. Το Κείμενο Β αναφέρει τον γάμο, την υιοθεσία, την αδελφοποιία και την κουμπαριά σε γάμο ή βάπτιση με κάποιον ισχυρό. Οι θεσμοί αυτοί δεν ήταν μόνο προσωπικές ή θρησκευτικές σχέσεις, αλλά δημιουργούσαν υποχρεώσεις αμοιβαίας υποστήριξης. Έτσι ενίσχυαν την αλληλεγγύη μέσα στα πελατειακά δίκτυα και υποχρέωναν τα μέλη τους να τηρούν συγκεκριμένους κανόνες συμπεριφοράς.

Με βάση τις ιστορικές γνώσεις, η συμμετοχή ενός ατόμου σε ένα πελατειακό δίκτυο συχνά συμπαρέσυρε και την οικογένειά του. Η πολιτική ή κοινωνική στήριξη προς έναν προστάτη δεν ήταν καθαρά ατομική υπόθεση, αλλά οικογενειακή επιλογή. Αντίστοιχα, η προστασία που πρόσφερε ο ισχυρός μπορούσε να αφορά ολόκληρη την οικογένεια.

Επομένως, η οικογένεια αποτελούσε τον πυρήνα των πελατειακών σχέσεων. Μέσω της συγγένειας, του γάμου, της κουμπαριάς και άλλων δεσμών, οι οικογένειες δημιουργούσαν δίκτυα αλληλεγγύης και εξάρτησης, τα οποία στήριζαν την κοινωνική και πολιτική οργάνωση των Ελλήνων πριν από την Επανάσταση.

Πώς βαθμολογήθηκε

Αναγνώριση της ευρύτερης οικογένειας ως του πρώτου μη κρατικού φορέα στοιχειώδους ασφάλειας· γίνεται δεκτή οποιαδήποτε ισοδύναμη διατύπωση της ίδιας ιδέας (πυρήνας, βασική μονάδα κοινωνικής οργάνωσης, πρώτο επίπεδο αλληλεγγύης και προστασίας) — δεν απαιτείται λεκτική ταύτιση με τη φράση του βιβλίου. 2/2
Παρουσίαση του διπλού πλέγματος σχέσεων: οριζόντια σύνδεση κάθε οικογένειας με άλλες οικογένειες της ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετη σύνδεση με πάτρωνες-προστάτες και τις οικογένειές τους, που είχαν υψηλότερη κοινωνική θέση. 4/4
Τεκμηρίωση του ρόλου της οικογένειας με ιστορικό παράδειγμα ή ουσιαστική συγκεκριμενοποίηση. Ενδεικτικά η Πελοπόννησος (1715-1821), με δύο μεγάλα δίκτυα πατρωνίας, οικογένειες προκρίτων στην κορυφή και ανταγωνισμό για επιρροή και δημόσιες θέσεις — αλλά οποιαδήποτε ισοδύναμη τεκμηρίωση του ρόλου της οικογένειας ως πυρήνα των δικτύων λαμβάνει πλήρεις μονάδες. 1/2
Αξιοποίηση του Κειμένου Β με ρητή παραπομπή σε αυτό: η οικογένεια ως «φυσικός» και αξιόπιστος φορέας προστασίας, η έκτασή της σε πολλές γενεές και συγγενικούς κλάδους, και οι θεσμοί που συντηρούσαν τις οριζόντιες και κάθετες συμμαχίες (γάμος, υιοθεσία, αδελφοποιία, κουμπαριά). 4/4

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Πλήρης αναγνώριση: «Δεν αποτελούσε απλώς έναν ιδιωτικό θεσμό, αλλά λειτουργούσε ως βασική μονάδα κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής οργάνωσης». Πλήρη το διπλό πλέγμα και το Κείμενο Β. Η συγκεκριμενοποίηση είναι ρητά εξωκειμενική — «η συμμετοχή ενός ατόμου σε ένα πελατειακό δίκτυο συχνά συμπαρέσυρε και την οικογένειά του… η προστασία που πρόσφερε ο ισχυρός μπορούσε να αφορά ολόκληρη την οικογένεια» — αλλά χωρίς παράδειγμα ή συγκεκριμένους δρώντες.

Θέμα Δ

Δ1 ρόλος εμπορίου στην οικονομική ανάπτυξη Πόντου 19ου-20ού αιώνα 21/25

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Δ1

Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να παρουσιάσετε τον ρόλο του εμπορίου στην οικονομική ανάπτυξη του Πόντου κατά τον 19^ο και τις αρχές του 20^ού αιώνα.

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

Το εμπόριο εξακολούθησε να διεξάγεται στις πόλεις Τραπεζούντα και Αμισό. […] Εμπορικά λιμάνια στον Πόντο ήταν η Κερασούντα, τα Κοτύωρα, η Οινόη, τα Σούρμενα κ.ά. Στην Τραπεζούντα το 1869 η αξία των εισαγωγών είχε φθάσει στα 62.787.464 φράγκα, με χώρες προελεύσεως κατά σειρά: Αγγλία, Περσία, Γαλλία, Ρωσία, Ελβετία και προτελευταία την Ελλάδα με 131.150 φράγκα, και των εξαγωγών στα 37.901.438 φράγκα, με προορισμό κατά σειρά: Περσία, Κωνσταντινούπολη, Ρωσία, Γαλλία, Καύκασο κ.ά.

Οδυσσεύς Λαμψίδης, «Πόντος», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1977, τ. ΙΓ΄, σελ. 435.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

Στον Πόντο η οικονομική δραστηριότητα περιοριζόταν στην παραλιακή ζώνη και σ' αυτή πάλι ήκμαζε το ελληνικό στοιχείο. Το σπουδαιότερο κέντρο ήταν η Τραπεζούντα, που βρισκόταν στο τέλος του χερσαίου δρόμου και στο επίκεντρο της επικοινωνίας της Περσίας και της Κασπίας με όλη τη Μικρά Ασία και με τη Δύση. Το εμπόριο της Τραπεζούντας αναπτύχθηκε ιδιαίτερα από το 1883, όταν η Ρωσία απέκλεισε την οδό μέσω Καυκάσου στο περσικό εμπόριο, μέχρι το 1906, οπότε αποκαταστάθηκε πάλι η επικοινωνία μέσω Ρωσίας. Στο διαμετακομιστικό εμπόριο της Τραπεζούντας η ελληνική ναυτιλία έπαιζε σημαντικό ρόλο -ερχόταν τρίτη στις εισαγωγές και εξαγωγές στο λιμάνι της πόλεως. Υπήρχε υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, ενώ οι ντόπιοι μεγάλοι τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι των Γ. Καπαγιαννίδη, αδελφών Φωστηροπούλου και των Θεοφύλακτου και Λεοντίδη ήλεγχαν την οικονομική ζωή του τόπου. Δεύτερη σε σημασία ερχόταν η Αμισός που ήκμαζε ως κέντρο εξαγωγής καπνού και διέθετε και αυτή υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών. Η Κερασούντα και τα Κοτύωρα ήκμαζαν επίσης· και εκεί το εμπόριο ήταν στα χέρια των Ελλήνων.

Ελένη Κατσιαδάκη-Γαρδίκα, «Μικρά Ασία», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1977, τ. ΙΔ΄, σελ. 372.

ΚΕΙΜΕΝΟ Γ

Όσον αφορά στην Αμισό, που βασιζόταν περισσότερο στην αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας της -ήταν άλλωστε ιδανική η θέση της, για να εξυπηρετεί την κεντρική Ανατολία- οι εξαγωγές από το λιμάνι της αυξήθηκαν εντυπωσιακά χάρις σε συγκεκριμένα προϊόντα, όπως κυρίως τον καπνό, το σιτάρι, το αλεύρι και τη βρόμη, ενώ το ύψος των εισαγωγών δεν μεταβλήθηκε σημαντικά, καθώς άλλα προϊόντα μειώθηκαν (βαμβακερά και μάλλινα είδη, μέταλλα), και άλλα αυξήθηκαν (καφές, είδη σπιτιού και ζάχαρη).

Το λιμάνι της Κερασούντας, σε εξαιρετικά ευνοϊκή θέση για τις κεντρικές επαρχίες της Μ. Ασίας, παρουσιάζεται αναλογικά ως το πιο αποδοτικό στο εισαγωγικό και το εξαγωγικό εμπόριο.

Κυριάκος Χατζηκυριακίδης, «Η οικονομία του βιλαετίου Τραπεζούντας μέσα από τις εμπορικές εκθέσεις του Βρετανού Προξένου Alfred Biliotti (1873-1885)», στο Θεοδόσιος Αρ. Κυριακίδης και Κυριάκος Στ. Χατζηκυριακίδης (επιμ.), Ο Πόντος στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία (1774-1908): Κοινωνία και Οικονομία, Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2018, σελ. 77.

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Το εμπόριο διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη του Πόντου κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα. Η οικονομική ζωή της περιοχής συνδέθηκε κυρίως με τα παράλια και τα λιμάνια, όπου το ελληνικό στοιχείο είχε έντονη παρουσία και συχνά πρωταγωνιστικό ρόλο.

Σύμφωνα με τις ιστορικές γνώσεις, ο Πόντος γνώρισε σημαντική οικονομική ανάπτυξη τον 19ο αιώνα, ιδιαίτερα μετά τις μεταρρυθμίσεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και την αύξηση των εμπορικών συναλλαγών με τη Δύση. Οι Έλληνες του Πόντου αξιοποίησαν τη γεωγραφική θέση της περιοχής, την εμπορική τους εμπειρία και τη ναυτιλία τους, με αποτέλεσμα να αποκτήσουν ισχυρή θέση στην οικονομική ζωή.

Κεντρικό ρόλο είχε η Τραπεζούντα. Το Κείμενο Β αναφέρει ότι η πόλη βρισκόταν στο τέλος του χερσαίου δρόμου και στο επίκεντρο της επικοινωνίας της Περσίας και της Κασπίας με τη Μικρά Ασία και τη Δύση. Επομένως, η Τραπεζούντα αναπτύχθηκε ως μεγάλο διαμετακομιστικό κέντρο. Η σημασία της αυξήθηκε ιδιαίτερα από το 1883, όταν η Ρωσία απέκλεισε την οδό μέσω Καυκάσου για το περσικό εμπόριο. Τότε μεγάλο μέρος του εμπορίου στράφηκε προς την Τραπεζούντα, μέχρι το 1906, οπότε αποκαταστάθηκε η επικοινωνία μέσω Ρωσίας.

Το Κείμενο Α επιβεβαιώνει τη μεγάλη εμπορική κίνηση της Τραπεζούντας. Το 1869 η αξία των εισαγωγών της είχε φτάσει τα 62.787.464 φράγκα και των εξαγωγών τα 37.901.438 φράγκα. Οι εισαγωγές προέρχονταν από χώρες όπως η Αγγλία, η Περσία, η Γαλλία, η Ρωσία και η Ελβετία, ενώ οι εξαγωγές κατευθύνονταν προς την Περσία, την Κωνσταντινούπολη, τη Ρωσία, τη Γαλλία και τον Καύκασο. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι η Τραπεζούντα ήταν διεθνές εμπορικό κέντρο.

Σημαντική ήταν και η συμμετοχή των Ελλήνων. Το Κείμενο Β αναφέρει ότι στο διαμετακομιστικό εμπόριο της Τραπεζούντας η ελληνική ναυτιλία έπαιζε σημαντικό ρόλο και ερχόταν τρίτη στις εισαγωγές και εξαγωγές του λιμανιού. Επιπλέον, υπήρχε υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, ενώ μεγάλοι ελληνικοί τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι, όπως των Γ. Καπαγιαννίδη, των αδελφών Φωστηροπούλου, του Θεοφύλακτου και του Λεοντίδη, ήλεγχαν την οικονομική ζωή της περιοχής. Αυτό δείχνει ότι το εμπόριο δημιούργησε μια ισχυρή ελληνική αστική τάξη στον Πόντο.

Εκτός από την Τραπεζούντα, σημαντικά εμπορικά κέντρα ήταν και άλλα λιμάνια. Το Κείμενο Α αναφέρει την Κερασούντα, τα Κοτύωρα, την Οινόη και τα Σούρμενα. Το Κείμενο Β σημειώνει ότι δεύτερη σε σημασία μετά την Τραπεζούντα ήταν η Αμισός, η οποία αναπτύχθηκε ως κέντρο εξαγωγής καπνού και διέθετε επίσης υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών. Παράλληλα, η Κερασούντα και τα Κοτύωρα γνώρισαν εμπορική ακμή, με το εμπόριο να βρίσκεται στα χέρια των Ελλήνων.

Το Κείμενο Γ δίνει πιο συγκεκριμένα στοιχεία για την Αμισό. Η πόλη στηριζόταν στην αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας της και είχε ιδανική θέση για την εξυπηρέτηση της κεντρικής Ανατολίας. Οι εξαγωγές της αυξήθηκαν εντυπωσιακά χάρη σε προϊόντα όπως ο καπνός, το σιτάρι, το αλεύρι και η βρόμη. Οι εισαγωγές περιλάμβαναν βαμβακερά και μάλλινα είδη, μέταλλα, καφέ, είδη σπιτιού και ζάχαρη. Έτσι, η Αμισός λειτουργούσε ως σύνδεσμος ανάμεσα στην αγροτική ενδοχώρα και τις διεθνείς αγορές.

Σημαντική ήταν και η Κερασούντα. Το Κείμενο Γ αναφέρει ότι το λιμάνι της είχε εξαιρετικά ευνοϊκή θέση για τις κεντρικές επαρχίες της Μικράς Ασίας και παρουσιαζόταν αναλογικά ως το πιο αποδοτικό στο εισαγωγικό και εξαγωγικό εμπόριο. Αυτό δείχνει ότι η ανάπτυξη του Πόντου δεν περιοριζόταν μόνο στην Τραπεζούντα, αλλά αφορούσε ευρύτερο δίκτυο παραλιακών πόλεων.

Συμπερασματικά, το εμπόριο υπήρξε ο βασικός μοχλός οικονομικής ανάπτυξης του Πόντου. Αξιοποίησε τη γεωγραφική θέση της περιοχής, συνέδεσε την Περσία, την Κασπία, τη Μικρά Ασία και τη Δύση, ενίσχυσε τα λιμάνια και δημιούργησε ισχυρούς ελληνικούς εμπορικούς και τραπεζικούς οίκους. Παράλληλα, συνέβαλε στην οικονομική και κοινωνική άνοδο του ελληνικού στοιχείου, το οποίο κυριάρχησε στην εμπορική ζωή πολλών ποντιακών πόλεων.

Πώς βαθμολογήθηκε

Πλαισίωση του θέματος με πρόλογο ή/και επίλογο: ένταξη στο πλαίσιο των προνομίων του Χάτι Σερίφ (1839) και του Χάτι Χουμαγιούν (1856), που επέτρεψαν στον ποντιακό ελληνισμό να ανακτήσει το εμπόριο του Ευξείνου Πόντου, ή/και καταληκτική αποτίμηση της οικονομικής άνθησης ως προϋπόθεσης της πνευματικής και καλλιτεχνικής αναγέννησης και της ανάπτυξης της εθνικής συνείδησης. 1/3
Ανάδειξη του διαμετακομιστικού εμπορίου ως της κύριας πλουτοπαραγωγικής πηγής στα παράλια του Ευξείνου Πόντου στα τέλη του 19ου αιώνα και καταγραφή των εμπορικών λιμανιών, με αξιοποίηση του Κειμένου Α (Τραπεζούντα, Αμισός, Κερασούντα, Κοτύωρα, Οινόη, Σούρμενα). 4/4
Παρουσίαση της Τραπεζούντας ως του κύριου εμπορικού κέντρου: καίρια γεωγραφική θέση στο σταυροδρόμι Δύσης και Ανατολής και στο τέλος του χερσαίου δρόμου προς Περσία και Κασπία, έλεγχος μεγάλου μέρους του περσικού εμπορίου και μέγεθος εισαγωγών-εξαγωγών, με ρητή αξιοποίηση των αριθμητικών δεδομένων του Κειμένου Α και της περιγραφής του Κειμένου Β. 5/5
Απόδοση των χρονικών τομών στην πορεία του εμπορίου της Τραπεζούντας: το 1869 και η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ ως αφετηρία σταδιακής παρακμής του λιμανιού, και η περίοδος 1883-1906 (αποκλεισμός της οδού του Καυκάσου στο περσικό εμπόριο και επαναλειτουργία της) ως περίοδος ιδιαίτερης ανάπτυξης, με αξιοποίηση του Κειμένου Β. 2/4
Παρουσίαση των φορέων της ελληνικής εμπορικής δραστηριότητας: ελληνικές επιχειρήσεις με εμπορικά υποκαταστήματα και πρακτορεία μεταφορών στο εξωτερικό, ρόλος της ελληνικής ναυτιλίας στο διαμετακομιστικό εμπόριο, υποκαταστήματα της Τράπεζας Αθηνών και οι μεγάλοι ελληνικοί τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι που έλεγχαν την οικονομική ζωή, με αξιοποίηση του Κειμένου Β. 4/4
Παρουσίαση των υπόλοιπων εμπορικών κέντρων του Πόντου: η Αμισός ως δεύτερο κέντρο, με βάση την αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας και τις εξαγωγές καπνού και άλλων προϊόντων και με ισχυρή παρουσία ελληνικών επιχειρήσεων, καθώς και η Κερασούντα με τα Κοτύωρα, με τους ελληνικούς εμπορικούς και εφοπλιστικούς οίκους και την αποδοτικότητα του λιμανιού, με αξιοποίηση των Κειμένων Β και Γ. 5/5

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Αξιοποιεί ρητά και ακριβώς και τα τρία κείμενα, με τα αριθμητικά δεδομένα του Κειμένου Α, τη γεωγραφική θέση και τους τραπεζικούς-εμπορικούς οίκους από το Κείμενο Β και τα προϊόντα της Αμισού και την αποδοτικότητα της Κερασούντας από το Κείμενο Γ. Οι ιστορικές γνώσεις όμως είναι φτωχές: ο πρόλογος περιορίζεται σε αόριστη μνεία «μεταρρυθμίσεων» χωρίς Χάτι Σερίφ (1839) και Χάτι Χουμαγιούν (1856), ο επίλογος δεν συνδέει την οικονομική άνθηση με την πνευματική αναγέννηση και την εθνική συνείδηση, και απουσιάζει εντελώς η τομή του 1869 με τη διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ και τη σταδιακή παρακμή του λιμανιού (το 1869 αναφέρεται μόνο ως έτος των αριθμητικών στοιχείων).