Πανελλαδικές 2026 → Ιστορία → GPT-5.4 mini

GPT-5.4 mini · Ιστορία

OpenAI · κυκλοφορία Μάρτιος 2026 · εξέταση 8 Ιουνίου 2026 · 7 υποερωτήματα

11,457,0 / 100

Έχασε μονάδες σε 6 από τα 7 υποερωτήματα. Αυτά είναι ήδη ανοιχτά παρακάτω· κάθε άλλη γραμμή ανοίγει με κλικ στην απάντηση και στα σκέλη της.

Το υλικό που συνόδευε ολόκληρο το φύλλο — κοινό για κάθε υποερώτημα, γι' αυτό στέκει εδώ μία φορά αντί να επαναλαμβάνεται παρακάτω.

Υπόμνημα συμβολισμού

Πριν από τα θέματα, πώς διαβάζονται τα σύμβολα αυτού του φύλλου. Δεν περιέχει καμία πληροφορία για τη λύση.

Το κείμενο είναι μεταγραφή του έντυπου φύλλου θεμάτων. Όπου το πρωτότυπο είχε στοίχιση, πλαίσια ή έμφαση, εδώ υπάρχει markdown ή HTML:   σημαίνει αλλαγή γραμμής, … υπογράμμιση, … εκθέτη, … δείκτη. Είναι μορφοποίηση, δεν είναι μέρος της εκφώνησης.
Οι δείκτες γράφονται άλλοτε με Unicode (Ε₁), άλλοτε με HTML (Μ_Α), άλλοτε με κάτω παύλα (V_ισ.). Και οι τρεις μορφές σημαίνουν το ίδιο πράγμα: δείκτης.

Η κεφαλίδα του φύλλου

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΔΕΥΤΕΡΑ 8 ΙΟΥΝΙΟΥ 2026 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Θέμα Α

Α1 περιεχόμενο ιστορικών όρων: Εθνικές γαίες, Οργανικός Νόμος, Εθνικόν Κομιτάτον 4/15

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Α1

Να δώσετε το περιεχόμενο των ακόλουθων ιστορικών όρων: α. Εθνικές γαίες β. Οργανικός Νόμος γ. Εθνικόν Κομιτάτον

Μονάδες 15

εννοιολογικό

Τι απάντησε

α. Εθνικές γαίες:
Με τον όρο αυτό εννοούμε τα εδάφη που περιήλθαν στο ελληνικό κράτος μετά την Επανάσταση και αποτελούσαν κυρίως τις πρώην οθωμανικές ιδιοκτησίες. Οι εθνικές γαίες αποτέλεσαν σημαντικό οικονομικό πόρο του νέου κράτους, καθώς χρησιμοποιήθηκαν για την κάλυψη δημοσίων αναγκών και για τη χρηματοδότηση του κράτους. Η διανομή και η εκποίησή τους συνδέθηκαν στενά με την αγροτική πολιτική του ελληνικού κράτους.

β. Οργανικός Νόμος:
Ο Οργανικός Νόμος ήταν ο νόμος που ρύθμιζε την οργάνωση και τη λειτουργία της Κρητικής Πολιτείας. Ψηφίστηκε στο πλαίσιο της αυτονομίας της Κρήτης και καθόριζε το πολιτειακό της καθεστώς, τις αρμοδιότητες των αρχών και τα δικαιώματα των κατοίκων. Αποτελούσε βασικό θεσμικό κείμενο της Κρητικής Πολιτείας.

γ. Εθνικόν Κομιτάτον:
Το Εθνικόν Κομιτάτον ήταν πολιτική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1865 από τον Επαμεινώνδα Δεληγεώργη. Επιδίωκε τον εκσυγχρονισμό της πολιτικής ζωής και την προώθηση φιλελεύθερων αρχών, αντιτασσόμενο στην κυριαρχία των παλαιών κομμάτων και των πελατειακών σχέσεων. Συνδέθηκε με την προσπάθεια ανανέωσης του πολιτικού συστήματος.

Πώς βαθμολογήθηκε

Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Εθνικές γαίες»: πρόκειται για τις ακίνητες κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους, με αναφορά στο ότι η γη αυτή ανήκε στο οθωμανικό δημόσιο, σε μουσουλμανικά ιδρύματα ή σε ιδιώτες, ως ιδιοκτησία ή ως δικαίωμα νομής (εκμετάλλευσης). 2/5
Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Οργανικός Νόμος»: σύνδεση με την πρώτη κυβέρνηση της Κρητικής Πολιτείας (1900) και με τη ρύθμιση του καθεστώτος της τοπικής Εκκλησίας — σχέση της Εκκλησίας της Κρήτης με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, εκλογή Μητροπολίτη και Επισκόπων, καθεστώς ημιαυτόνομης Εκκλησίας. 0/5
Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Εθνικόν Κομιτάτον»: πολιτικός σχηματισμός μικρότερης απήχησης, δράση κατά τη διάρκεια της Εθνοσυνέλευσης του 1862-1864 υπό τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη, και αναφορά στις θέσεις του (ανάπτυξη κοινοβουλευτισμού, εκσυγχρονισμός, οικονομική ανάπτυξη, μεταρρυθμίσεις σε διοίκηση και στρατό, πολιτισμική εξάπλωση στην Οθωμανική αυτοκρατορία). 2/5

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

α: αποδίδει τον πυρήνα (οθωμανικές ιδιοκτησίες σε περιοχές που περιήλθαν στο ελληνικό κράτος), παραλείπει όμως το τριμερές καθεστώς κυριότητας (οθωμανικό δημόσιο, μουσουλμανικά ιδρύματα, ιδιώτες) και τη διάκριση ιδιοκτησίας/δικαιώματος νομής. β: ταυτίζει τον Οργανικό Νόμο με το γενικό οργανωτικό/πολιτειακό κείμενο της Κρητικής Πολιτείας· δεν αναφέρει ούτε το 1900 ούτε το εκκλησιαστικό ζήτημα, που είναι το ζητούμενο περιεχόμενο — κατά τη ρητή επισήμανση της ρουμπρίκας δεν βαθμολογείται. γ: σωστός ο Δεληγιώργης και ο εκσυγχρονισμός, αλλά επινοημένη χρονολογία ίδρυσης (1865 αντί για δράση στην Εθνοσυνέλευση 1862-1864) και προσθήκη μη σχολικού περιεχομένου (αντίθεση σε παλαιά κόμματα και πελατειακές σχέσεις)· λείπουν η μικρότερη απήχηση, ο κοινοβουλευτισμός, η οικονομική ανάπτυξη, οι μεταρρυθμίσεις διοίκησης-στρατού και η πολιτισμική εξάπλωση.

Α2 χαρακτηρισμός πέντε προτάσεων ως Σωστό ή Λάθος 10/10

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Α2

Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στην κάθε πληροφορία και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πληροφορία είναι σωστή, ή τη λέξη Λάθος, αν η πληροφορία είναι λανθασμένη: α. Θεμελιωτής και πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας (1841) υπήρξε ο Εϋνάρδος. β. Με το Σύνταγμα του 1864 ορίστηκε ως πολίτευμα της Ελλάδας η συνταγματική μοναρχία. γ. Στις βουλευτικές εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 ηττήθηκε το κόμμα των Φιλελευθέρων. δ. Το Σύνταγμα της Κρητικής Πολιτείας συντάχθηκε κατά το πρότυπο του ισχύοντος τότε ελληνικού συντάγματος. ε. Κατά την περίοδο της αρμοστείας του Αλ. Ζαΐμη επανήλθε η πολιτική ομαλότητα στην Κρήτη.

Μονάδες 10

Τι απάντησε

α. Λάθος
β. Λάθος
γ. Σωστό
δ. Σωστό
ε. Σωστό

Πώς βαθμολογήθηκε

Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης α (θεμελιωτής και πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης β (πολίτευμα που όρισε το Σύνταγμα του 1864). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης γ (έκβαση των βουλευτικών εκλογών του Νοεμβρίου 1920 για το κόμμα των Φιλελευθέρων). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης δ (πρότυπο σύνταξης του Συντάγματος της Κρητικής Πολιτείας). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης ε (πολιτική ομαλότητα στην Κρήτη κατά την αρμοστεία Αλ. Ζαΐμη). 2/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Και οι πέντε χαρακτηρισμοί (Λ, Λ, Σ, Σ, Σ) συμπίπτουν με τις δύο λύσεις αναφοράς.

Θέμα Β

Β1 προϊόντα εξαγωγής Ελλάδας πρώτο αιώνα ανεξαρτησίας και σημασία τους 6/15

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Β1

Ποια προϊόντα εξήγαγε η Ελλάδα κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της και ποια ήταν η σημασία του καθενός στο σύνολο των ελληνικών εξαγωγών;

Μονάδες 15

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της Ελλάδας, τα κυριότερα εξαγώγιμα προϊόντα ήταν κυρίως αγροτικά. Σημαντικότερη θέση κατείχε η σταφίδα, η οποία για μεγάλο διάστημα υπήρξε το βασικότερο εξαγωγικό προϊόν της χώρας και κάλυπτε το μεγαλύτερο μέρος της αξίας των ελληνικών εξαγωγών. Ακολουθούσαν σε μικρότερη κλίμακα άλλα γεωργικά προϊόντα, όπως το λάδι, τα σύκα, τα καπνά, καθώς και ορισμένα δημητριακά και μεταλλεύματα.

Η σημασία τους στο σύνολο των ελληνικών εξαγωγών δεν ήταν ίδια. Η σταφίδα είχε τη μεγαλύτερη βαρύτητα και συχνά κυριαρχούσε στις εξαγωγές, επειδή ήταν προϊόν με μεγάλη ζήτηση στις ευρωπαϊκές αγορές. Το λάδι και τα σύκα είχαν επίσης αξιόλογη συμμετοχή, αλλά μικρότερη από τη σταφίδα. Τα καπνά και τα μεταλλεύματα είχαν συμπληρωματικό ρόλο. Συνολικά, οι ελληνικές εξαγωγές στηρίζονταν σε λίγα πρωτογενή προϊόντα, γεγονός που έκανε την οικονομία εξαρτημένη από τις διεθνείς τιμές και τη ζήτηση.

Πώς βαθμολογήθηκε

Αναφορά των προϊόντων που εξήγαγε η Ελλάδα κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της, όπως τα δίνει το αντίστοιχο χωρίο του σχολικού βιβλίου (σελ. 18). 3/7
Απόδοση της σημασίας του καθενός στο σύνολο των ελληνικών εξαγωγών: ιεράρχηση των προϊόντων και αναφορά στο μερίδιο ή στη βαρύτητα του καθενός, ώστε να προκύπτει ποιο κυριαρχούσε και ποια έπονταν. 3/6
Κάλυψη του χωρίου έως το τέλος του, με την επισήμανση ότι οι υπόλοιπες εξαγωγές ήταν «κυριολεκτικά ασήμαντες». 0/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Κατονομάζει σωστά σταφίδα, ελαιόλαδο, σύκα, καπνά και μεταλλεύματα, προσθέτει όμως τα δημητριακά ως εξαγώγιμο προϊόν, ενώ η χώρα ήταν εισαγωγέας σιτηρών. Η ιεράρχηση γίνεται μόνο ποιοτικά και αόριστα («αξιόλογη συμμετοχή», «συμπληρωματικός ρόλος»), χωρίς κανένα ποσοστό ή μερίδιο επί της αξίας των εξαγωγών. Δεν καλύπτει το τέλος του χωρίου: αντί για την επισήμανση ότι οι υπόλοιπες εξαγωγές ήταν «κυριολεκτικά ασήμαντες», κλείνει με γενική παρατήρηση για την εξάρτηση από τις διεθνείς τιμές.

Β2 επιπτώσεις προσφύγων Μικρασιατικής Καταστροφής στην εθνολογική σύσταση πληθυσμού 6/10

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Β2

Ποιες ήταν οι επιπτώσεις από την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής στην εθνολογική σύσταση του πληθυσμού της Ελλάδας;

Μονάδες 10

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Η άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής επέφερε σημαντικές αλλαγές στην εθνολογική σύσταση του πληθυσμού της Ελλάδας. Πρώτα απ’ όλα, αυξήθηκε σημαντικά ο πληθυσμός του κράτους, καθώς εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα περίπου ενάμισι εκατομμύριο πρόσφυγες. Με την εγκατάστασή τους ενισχύθηκε αποφασιστικά το ελληνικό στοιχείο, ιδιαίτερα σε περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης.

Παράλληλα, μειώθηκε η παρουσία των μουσουλμανικών πληθυσμών, κυρίως λόγω της υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών που ακολούθησε τη Συνθήκη της Λωζάννης. Έτσι, η Ελλάδα έγινε πιο ομοιογενής εθνολογικά, αφού περιορίστηκαν σημαντικά οι μη ελληνικοί πληθυσμοί. Επίσης, οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε πολλές περιοχές και συνέβαλαν στην πληθυσμιακή ανακατανομή, ενισχύοντας ιδιαίτερα τις βόρειες περιοχές της χώρας.

Πώς βαθμολογήθηκε

Διαπίστωση ότι οι σημαντικότερες επιπτώσεις της άφιξης των προσφύγων αφορούσαν την εθνολογική σύσταση του πληθυσμού και ότι η Ελλάδα κατέστη εθνολογικά ομοιογενής. 4/4
Τεκμηρίωση της μεταβολής με τα δεδομένα του χωρίου (σελ. 167): αύξηση του ποσοστού του ελληνικού στοιχείου, δραστική συρρίκνωση των μειονοτήτων, ιδιαίτερα η μεταβολή στη Μακεδονία. 2/4
Αναφορά στην ενσωμάτωση των προσφύγων στον εθνικό κορμό, δηλαδή στο καταληκτικό σημείο του χωρίου. 0/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Το πρώτο σκέλος καλύπτεται πλήρως: δηλώνει ρητά τη μεταβολή της εθνολογικής σύστασης και την εθνολογική ομοιογενοποίηση της χώρας. Στο δεύτερο δίνει μόνο την κατεύθυνση της μεταβολής (ενίσχυση ελληνικού στοιχείου, συρρίκνωση μουσουλμανικών πληθυσμών, έμφαση στη Μακεδονία) χωρίς κανένα από τα δεδομένα του χωρίου — δεν πρόκειται για απόκλιση ποσοστών που καλύπτεται από τη σχετική παρατήρηση, αλλά για πλήρη απουσία τεκμηρίωσης. Το καταληκτικό σημείο για την ενσωμάτωση των προσφύγων στον εθνικό κορμό απουσιάζει· αντ' αυτού γίνεται λόγος για πληθυσμιακή ανακατανομή.

Θέμα Γ

Γ1α λόγοι οργάνωσης πελατειακών δικτύων κατά προεπαναστατική περίοδο 10/13

Τι ζητούσε το φύλλο · ολόκληρο το Γ1

ΘΕΜΑ Γ1

Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφέρετε: α. τους λόγους για τους οποίους οι Έλληνες προχώρησαν στην οργάνωση πελατειακών δικτύων κατά την προεπαναστατική περίοδο (μονάδες 13) και

β. τον ρόλο της οικογένειας στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την ίδια περίοδο (μονάδες 12).

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

Ο βαυαρός λόγιος Friedrich Thiersch, που έχει έρθει σε στενή επαφή με ελληνικές πολιτικές ομάδες το 1832, έδωσε μια κλασική περιγραφή του συστήματος των πελατειακών σχέσεων:

«Για να κατανοήσει κανείς τη φύση αυτού του συστήματος των πελατειακών σχέσεων και τις υποχρεώσεις που επέβαλλε στους προστάτες, πρέπει να κατανοήσει σε ποια κατάσταση είχαν αφήσει την κοινωνία στην Ελλάδα οι αιώνες, οι χιλιετίες ίσως. Αφού δεν υπήρχε κεντρική εξουσία ικανή να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους, καθένας ήταν αναγκασμένος να αναζητεί αλλού στήριγμα και προστασία. […] Ύστερα, ο απομονωμένος άνθρωπος έπρεπε να εξασφαλίσει μια θέση ανάμεσα στους άλλους. Ανάλογα με το πόσο αδύνατος ή δυνατός αισθανόταν, γινόταν οπαδός κάποιου ισχυρού, ή συγκέντρωνε ο ίδιος οπαδούς γύρω του».

John A. Petropoulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1997, σελ. 67.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

Φυσικούς και αξιόπιστους συμμάχους σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους έβρισκε κανείς […] στην οικογένεια. Η οικογένεια που περιλάμβανε πολλές γενεές και κλάδους συνήπτε κατά κανόνα οριζόντιες συμμαχίες με άλλες οικογένειες ή πρόσωπα της ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετες με υψηλότερα ιστάμενους πάτρονες και με τις οικογένειές τους, οι οποίες με τη σειρά τους ανήκαν στην πελατεία ανδρών με επιρροή. […]

Πέντε θεσμοί συντηρούσαν τις οριζόντιες συμμαχίες οικογενειών, δημιουργούσαν αλληλεγγύη στις κάθετες, ιεραρχικά δομημένες πελατειακές ενώσεις και υποχρέωναν τα μέλη τους να τηρούν ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς: γάμος, υιοθεσία, αδελφοποιία και κουμπαριά σε γάμο ή βάπτιση με κάποιον ισχυρό.

Gunnar Hering, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936 (μετάφραση: Θόδωρος Παρασκευόπουλος), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 2004, τ. 1, σελ. 63-64.

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Οι Έλληνες προχώρησαν στην οργάνωση πελατειακών δικτύων κατά την προεπαναστατική περίοδο επειδή δεν υπήρχε συγκροτημένη κεντρική εξουσία που να προστατεύει αποτελεσματικά τους ανθρώπους και να ρυθμίζει τις σχέσεις τους. Όπως δείχνει και το κείμενο Α, σε μια κοινωνία χωρίς ισχυρό κράτος ο καθένας αναγκαζόταν να αναζητεί στήριγμα και προστασία σε κάποιον ισχυρό. Η ανασφάλεια, οι κίνδυνοι της εποχής και η ανάγκη επιβίωσης οδηγούσαν τους ανθρώπους να συνδέονται με πρόσωπα που είχαν δύναμη και επιρροή.

Επιπλέον, η κοινωνία ήταν κατακερματισμένη και οι άνθρωποι έπρεπε να εξασφαλίσουν θέση μέσα σε ένα περιβάλλον ανταγωνισμού. Έτσι, όσοι ήταν αδύναμοι γίνονταν οπαδοί ισχυρών, ενώ οι ισχυρότεροι συγκέντρωναν γύρω τους οπαδούς. Τα πελατειακά δίκτυα λειτουργούσαν λοιπόν ως μηχανισμός προστασίας, κοινωνικής ένταξης και αμοιβαίων υποχρεώσεων.

Πώς βαθμολογήθηκε

Εισαγωγική τοποθέτηση: κατά την προεπαναστατική περίοδο οι Έλληνες δεν είχαν, για αντικειμενικούς λόγους, τη δυνατότητα να συγκροτήσουν πολιτικά κόμματα, και τα πελατειακά δίκτυα αποτέλεσαν την εναλλακτική μορφή υποστήριξης των συμφερόντων τους. 0/2
Παράθεση των λόγων οργάνωσης των δικτύων με βάση τις ιστορικές γνώσεις: ανταγωνισμός μεταξύ προσώπων για την κατάληψη θέσεων εξουσίας, ελλιπής προστασία των υπηκόων απέναντι στις αυθαιρεσίες, απουσία συστήματος κοινωνικής πρόνοιας, διαρκής αίσθηση αβεβαιότητας. Κάθε λόγος μετράει αν υπάρχει το ΝΟΗΜΑ του, με οποιαδήποτε διατύπωση — δεν απαιτείται λεκτική ταύτιση με το βιβλίο. Περίπου 1,25 μονάδα ανά λόγο: 4 λόγοι → 5, 3 → 4, 2 → 3, 1 → 1, κανένας → 0. 4/5
Σύνδεση με το συμπέρασμα ότι, ελλείψει κρατικής προστασίας, οι υπήκοοι στρέφονταν σε μη κρατικούς φορείς (ισχυρά πρόσωπα, οικογένειες, προκρίτους, αρματολούς) για στοιχειώδη ασφάλεια — με οποιαδήποτε διατύπωση· δεν απαιτούνται οι όροι του βιβλίου. 2/2
Αξιοποίηση του Κειμένου Α με ρητή παραπομπή σε αυτό: απουσία κεντρικής εξουσίας ικανής να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους, ανάγκη αναζήτησης στηρίγματος και προστασίας αλλού, ανάγκη εξασφάλισης θέσης μέσα στην κοινωνία και διαμόρφωση συστήματος αλληλεξάρτησης ισχυρών και αδυνάμων. 4/4

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Το Κείμενο Α αξιοποιείται πλήρως. Από τους λόγους του βιβλίου αποδίδονται τρεις από τους τέσσερις λόγους (λείπει η απουσία κοινωνικής πρόνοιας), με δική του διατύπωση: «οι άνθρωποι έπρεπε να εξασφαλίσουν θέση μέσα σε ένα περιβάλλον ανταγωνισμού», «δεν υπήρχε συγκροτημένη κεντρική εξουσία που να προστατεύει αποτελεσματικά», «Η ανασφάλεια, οι κίνδυνοι της εποχής και η ανάγκη επιβίωσης». Απουσιάζει η εισαγωγική τοποθέτηση για την αδυναμία συγκρότησης πολιτικών κομμάτων. Το συμπέρασμα ότι, ελλείψει κρατικής προστασίας, οι υπήκοοι στρέφονταν σε μη κρατικούς φορείς για στοιχειώδη ασφάλεια διατυπώνεται πλήρως.

Γ1β ρόλος οικογένειας στη διαμόρφωση πελατειακών δικτύων 10/12

Τι ζητούσε το φύλλο · ολόκληρο το Γ1

ΘΕΜΑ Γ1

β. τον ρόλο της οικογένειας στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την ίδια περίοδο (μονάδες 12).

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

John A. Petropoulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1997, σελ. 67.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Η οικογένεια έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την προεπαναστατική περίοδο. Σύμφωνα με το κείμενο Β, η οικογένεια αποτελούσε τον πιο φυσικό και αξιόπιστο σύμμαχο σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους. Δεν επρόκειτο μόνο για τη στενή οικογένεια, αλλά για ευρύτερους συγγενικούς δεσμούς που περιλάμβαναν πολλές γενεές και κλάδους.

Οι οικογένειες συνήπταν μεταξύ τους οριζόντιες συμμαχίες με άλλες οικογένειες της ίδιας κοινωνικής στάθμης, αλλά και κάθετες σχέσεις με ισχυρότερους προστάτες. Έτσι δημιουργούνταν δίκτυα αλληλεγγύης και εξάρτησης. Στη διαμόρφωση αυτών των δικτύων συνέβαλαν και θεσμοί όπως ο γάμος, η υιοθεσία, η αδελφοποιία και η κουμπαριά, που ενίσχυαν τους δεσμούς και επέβαλλαν κανόνες συμπεριφοράς. Με αυτόν τον τρόπο η οικογένεια αποτέλεσε τη βασική μονάδα πάνω στην οποία στηρίχθηκαν οι πελατειακές σχέσεις.

Πώς βαθμολογήθηκε

Αναγνώριση της ευρύτερης οικογένειας ως του πρώτου μη κρατικού φορέα στοιχειώδους ασφάλειας· γίνεται δεκτή οποιαδήποτε ισοδύναμη διατύπωση της ίδιας ιδέας (πυρήνας, βασική μονάδα κοινωνικής οργάνωσης, πρώτο επίπεδο αλληλεγγύης και προστασίας) — δεν απαιτείται λεκτική ταύτιση με τη φράση του βιβλίου. 2/2
Παρουσίαση του διπλού πλέγματος σχέσεων: οριζόντια σύνδεση κάθε οικογένειας με άλλες οικογένειες της ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετη σύνδεση με πάτρωνες-προστάτες και τις οικογένειές τους, που είχαν υψηλότερη κοινωνική θέση. 4/4
Τεκμηρίωση του ρόλου της οικογένειας με ιστορικό παράδειγμα ή ουσιαστική συγκεκριμενοποίηση. Ενδεικτικά η Πελοπόννησος (1715-1821), με δύο μεγάλα δίκτυα πατρωνίας, οικογένειες προκρίτων στην κορυφή και ανταγωνισμό για επιρροή και δημόσιες θέσεις — αλλά οποιαδήποτε ισοδύναμη τεκμηρίωση του ρόλου της οικογένειας ως πυρήνα των δικτύων λαμβάνει πλήρεις μονάδες. 0/2
Αξιοποίηση του Κειμένου Β με ρητή παραπομπή σε αυτό: η οικογένεια ως «φυσικός» και αξιόπιστος φορέας προστασίας, η έκτασή της σε πολλές γενεές και συγγενικούς κλάδους, και οι θεσμοί που συντηρούσαν τις οριζόντιες και κάθετες συμμαχίες (γάμος, υιοθεσία, αδελφοποιία, κουμπαριά). 4/4

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Αναγνωρίζει τον ρόλο με ισοδύναμη διατύπωση: «η οικογένεια αποτέλεσε τη βασική μονάδα πάνω στην οποία στηρίχθηκαν οι πελατειακές σχέσεις». Το διπλό πλέγμα και το Κείμενο Β πλήρη. Είναι όμως η συντομότερη απάντηση των έξι και εξ ολοκλήρου παράφραση του Κειμένου Β: καμία συγκεκριμενοποίηση του ρόλου της οικογένειας πέρα από αυτό που της δίνει η εκφώνηση.

Θέμα Δ

Δ1 ρόλος εμπορίου στην οικονομική ανάπτυξη Πόντου 19ου-20ού αιώνα 11/25

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Δ1

Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να παρουσιάσετε τον ρόλο του εμπορίου στην οικονομική ανάπτυξη του Πόντου κατά τον 19^ο και τις αρχές του 20^ού αιώνα.

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

Το εμπόριο εξακολούθησε να διεξάγεται στις πόλεις Τραπεζούντα και Αμισό. […] Εμπορικά λιμάνια στον Πόντο ήταν η Κερασούντα, τα Κοτύωρα, η Οινόη, τα Σούρμενα κ.ά. Στην Τραπεζούντα το 1869 η αξία των εισαγωγών είχε φθάσει στα 62.787.464 φράγκα, με χώρες προελεύσεως κατά σειρά: Αγγλία, Περσία, Γαλλία, Ρωσία, Ελβετία και προτελευταία την Ελλάδα με 131.150 φράγκα, και των εξαγωγών στα 37.901.438 φράγκα, με προορισμό κατά σειρά: Περσία, Κωνσταντινούπολη, Ρωσία, Γαλλία, Καύκασο κ.ά.

Οδυσσεύς Λαμψίδης, «Πόντος», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1977, τ. ΙΓ΄, σελ. 435.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

Στον Πόντο η οικονομική δραστηριότητα περιοριζόταν στην παραλιακή ζώνη και σ' αυτή πάλι ήκμαζε το ελληνικό στοιχείο. Το σπουδαιότερο κέντρο ήταν η Τραπεζούντα, που βρισκόταν στο τέλος του χερσαίου δρόμου και στο επίκεντρο της επικοινωνίας της Περσίας και της Κασπίας με όλη τη Μικρά Ασία και με τη Δύση. Το εμπόριο της Τραπεζούντας αναπτύχθηκε ιδιαίτερα από το 1883, όταν η Ρωσία απέκλεισε την οδό μέσω Καυκάσου στο περσικό εμπόριο, μέχρι το 1906, οπότε αποκαταστάθηκε πάλι η επικοινωνία μέσω Ρωσίας. Στο διαμετακομιστικό εμπόριο της Τραπεζούντας η ελληνική ναυτιλία έπαιζε σημαντικό ρόλο -ερχόταν τρίτη στις εισαγωγές και εξαγωγές στο λιμάνι της πόλεως. Υπήρχε υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, ενώ οι ντόπιοι μεγάλοι τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι των Γ. Καπαγιαννίδη, αδελφών Φωστηροπούλου και των Θεοφύλακτου και Λεοντίδη ήλεγχαν την οικονομική ζωή του τόπου. Δεύτερη σε σημασία ερχόταν η Αμισός που ήκμαζε ως κέντρο εξαγωγής καπνού και διέθετε και αυτή υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών. Η Κερασούντα και τα Κοτύωρα ήκμαζαν επίσης· και εκεί το εμπόριο ήταν στα χέρια των Ελλήνων.

Ελένη Κατσιαδάκη-Γαρδίκα, «Μικρά Ασία», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1977, τ. ΙΔ΄, σελ. 372.

ΚΕΙΜΕΝΟ Γ

Όσον αφορά στην Αμισό, που βασιζόταν περισσότερο στην αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας της -ήταν άλλωστε ιδανική η θέση της, για να εξυπηρετεί την κεντρική Ανατολία- οι εξαγωγές από το λιμάνι της αυξήθηκαν εντυπωσιακά χάρις σε συγκεκριμένα προϊόντα, όπως κυρίως τον καπνό, το σιτάρι, το αλεύρι και τη βρόμη, ενώ το ύψος των εισαγωγών δεν μεταβλήθηκε σημαντικά, καθώς άλλα προϊόντα μειώθηκαν (βαμβακερά και μάλλινα είδη, μέταλλα), και άλλα αυξήθηκαν (καφές, είδη σπιτιού και ζάχαρη).

Το λιμάνι της Κερασούντας, σε εξαιρετικά ευνοϊκή θέση για τις κεντρικές επαρχίες της Μ. Ασίας, παρουσιάζεται αναλογικά ως το πιο αποδοτικό στο εισαγωγικό και το εξαγωγικό εμπόριο.

Κυριάκος Χατζηκυριακίδης, «Η οικονομία του βιλαετίου Τραπεζούντας μέσα από τις εμπορικές εκθέσεις του Βρετανού Προξένου Alfred Biliotti (1873-1885)», στο Θεοδόσιος Αρ. Κυριακίδης και Κυριάκος Στ. Χατζηκυριακίδης (επιμ.), Ο Πόντος στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία (1774-1908): Κοινωνία και Οικονομία, Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2018, σελ. 77.

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Το εμπόριο υπήρξε ο βασικός παράγοντας της οικονομικής ανάπτυξης του Πόντου κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα. Η ανάπτυξη αυτή στηρίχθηκε κυρίως στη γεωγραφική θέση της περιοχής, και ιδιαίτερα της Τραπεζούντας, η οποία βρισκόταν στο τέλος των χερσαίων δρόμων που συνέδεαν την Περσία και την Κασπία με τη Μικρά Ασία και τη Δύση. Όπως δείχνουν τα κείμενα, η Τραπεζούντα ήταν το σημαντικότερο εμπορικό κέντρο, ενώ και άλλα λιμάνια, όπως η Κερασούντα, τα Κοτύωρα, η Οινόη και τα Σούρμενα, είχαν εμπορική κίνηση.

Η Τραπεζούντα γνώρισε ιδιαίτερη ανάπτυξη από το 1883 έως το 1906, όταν οι διεθνείς συγκυρίες ευνόησαν το διαμετακομιστικό εμπόριο. Η διακοπή της οδού μέσω Καυκάσου προς το περσικό εμπόριο από τη Ρωσία αύξησε τη σημασία της ως κόμβου μεταφοράς. Στο εμπόριο αυτό σημαντικό ρόλο είχε η ελληνική ναυτιλία, η οποία συμμετείχε ενεργά στις εισαγωγές και εξαγωγές. Παράλληλα, η παρουσία υποκαταστημάτων της Τράπεζας Αθηνών και μεγάλων ελληνικών εμπορικών και τραπεζικών οίκων δείχνει ότι οι Έλληνες έλεγχαν σε μεγάλο βαθμό την οικονομική ζωή της περιοχής.

Η Αμισός αποτέλεσε δεύτερο σημαντικό κέντρο, με κύρια δραστηριότητα την εξαγωγή καπνού, αλλά και άλλων προϊόντων όπως σιτάρι, αλεύρι και βρόμη, όπως αναφέρει το κείμενο Γ. Η Κερασούντα, σε ευνοϊκή θέση για τις κεντρικές επαρχίες της Μικράς Ασίας, υπήρξε ιδιαίτερα αποδοτική τόσο στις εισαγωγές όσο και στις εξαγωγές. Το εμπόριο, λοιπόν, δεν περιοριζόταν σε απλή ανταλλαγή προϊόντων, αλλά δημιούργησε πλούτο, ενίσχυσε την ελληνική παρουσία στις πόλεις και συνέβαλε στη συγκρότηση ισχυρών οικονομικών κέντρων στον Πόντο.

Πώς βαθμολογήθηκε

Πλαισίωση του θέματος με πρόλογο ή/και επίλογο: ένταξη στο πλαίσιο των προνομίων του Χάτι Σερίφ (1839) και του Χάτι Χουμαγιούν (1856), που επέτρεψαν στον ποντιακό ελληνισμό να ανακτήσει το εμπόριο του Ευξείνου Πόντου, ή/και καταληκτική αποτίμηση της οικονομικής άνθησης ως προϋπόθεσης της πνευματικής και καλλιτεχνικής αναγέννησης και της ανάπτυξης της εθνικής συνείδησης. 1/3
Ανάδειξη του διαμετακομιστικού εμπορίου ως της κύριας πλουτοπαραγωγικής πηγής στα παράλια του Ευξείνου Πόντου στα τέλη του 19ου αιώνα και καταγραφή των εμπορικών λιμανιών, με αξιοποίηση του Κειμένου Α (Τραπεζούντα, Αμισός, Κερασούντα, Κοτύωρα, Οινόη, Σούρμενα). 2/4
Παρουσίαση της Τραπεζούντας ως του κύριου εμπορικού κέντρου: καίρια γεωγραφική θέση στο σταυροδρόμι Δύσης και Ανατολής και στο τέλος του χερσαίου δρόμου προς Περσία και Κασπία, έλεγχος μεγάλου μέρους του περσικού εμπορίου και μέγεθος εισαγωγών-εξαγωγών, με ρητή αξιοποίηση των αριθμητικών δεδομένων του Κειμένου Α και της περιγραφής του Κειμένου Β. 2/5
Απόδοση των χρονικών τομών στην πορεία του εμπορίου της Τραπεζούντας: το 1869 και η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ ως αφετηρία σταδιακής παρακμής του λιμανιού, και η περίοδος 1883-1906 (αποκλεισμός της οδού του Καυκάσου στο περσικό εμπόριο και επαναλειτουργία της) ως περίοδος ιδιαίτερης ανάπτυξης, με αξιοποίηση του Κειμένου Β. 2/4
Παρουσίαση των φορέων της ελληνικής εμπορικής δραστηριότητας: ελληνικές επιχειρήσεις με εμπορικά υποκαταστήματα και πρακτορεία μεταφορών στο εξωτερικό, ρόλος της ελληνικής ναυτιλίας στο διαμετακομιστικό εμπόριο, υποκαταστήματα της Τράπεζας Αθηνών και οι μεγάλοι ελληνικοί τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι που έλεγχαν την οικονομική ζωή, με αξιοποίηση του Κειμένου Β. 2/4
Παρουσίαση των υπόλοιπων εμπορικών κέντρων του Πόντου: η Αμισός ως δεύτερο κέντρο, με βάση την αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας και τις εξαγωγές καπνού και άλλων προϊόντων και με ισχυρή παρουσία ελληνικών επιχειρήσεων, καθώς και η Κερασούντα με τα Κοτύωρα, με τους ελληνικούς εμπορικούς και εφοπλιστικούς οίκους και την αποδοτικότητα του λιμανιού, με αξιοποίηση των Κειμένων Β και Γ. 2/5

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Η απάντηση παραφράζει σωστά τη γενική εικόνα, αλλά μένει χωρίς τα τεκμήρια. Πρόλογος και επίλογος υπάρχουν ως δομή, όχι όμως με το ζητούμενο περιεχόμενο: ούτε Χάτι Σερίφ/Χάτι Χουμαγιούν ούτε η σύνδεση της οικονομικής άνθησης με την πνευματική-καλλιτεχνική αναγέννηση και την εθνική συνείδηση. Τα λιμάνια απαριθμούνται σωστά, αλλά χωρίς τον χαρακτηρισμό του διαμετακομιστικού εμπορίου ως κύριας πλουτοπαραγωγικής πηγής και με αόριστη παραπομπή («όπως δείχνουν τα κείμενα») αντί ρητής επίκλησης του Κειμένου Α. Για την Τραπεζούντα δίνεται μόνο η γεωγραφική θέση: απουσιάζουν τα αριθμητικά δεδομένα του Κειμένου Α (62.787.464 και 37.901.438 φράγκα) και ο έλεγχος του περσικού εμπορίου. Από τις χρονικές τομές αποδίδεται η περίοδος 1883-1906, λείπει όμως το 1869 και η Διώρυγα του Σουέζ ως αφετηρία παρακμής. Στους φορείς αναφέρονται ναυτιλία, Τράπεζα Αθηνών και οίκοι, χωρίς τα υποκαταστήματα και τα πρακτορεία μεταφορών στο εξωτερικό και χωρίς ονόματα. Για τα υπόλοιπα κέντρα καλύπτονται η Αμισός (με ρητή παραπομπή στο Κείμενο Γ) και η αποδοτικότητα της Κερασούντας, αλλά λείπουν η ισχυρή παρουσία ελληνικών επιχειρήσεων στην Αμισό, τα Κοτύωρα και οι εμπορικοί-εφοπλιστικοί οίκοι της Κερασούντας.