Πανελλαδικές 2026 → Ιστορία → Claude Haiku 4.5

Claude Haiku 4.5 · Ιστορία

Anthropic · κυκλοφορία Οκτώβριος 2025 · εξέταση 8 Ιουνίου 2026 · 7 υποερωτήματα

10,050,0 / 100

Έχασε μονάδες σε 7 από τα 7 υποερωτήματα. Αυτά είναι ήδη ανοιχτά παρακάτω· κάθε άλλη γραμμή ανοίγει με κλικ στην απάντηση και στα σκέλη της.

Το υλικό που συνόδευε ολόκληρο το φύλλο — κοινό για κάθε υποερώτημα, γι' αυτό στέκει εδώ μία φορά αντί να επαναλαμβάνεται παρακάτω.

Υπόμνημα συμβολισμού

Πριν από τα θέματα, πώς διαβάζονται τα σύμβολα αυτού του φύλλου. Δεν περιέχει καμία πληροφορία για τη λύση.

Το κείμενο είναι μεταγραφή του έντυπου φύλλου θεμάτων. Όπου το πρωτότυπο είχε στοίχιση, πλαίσια ή έμφαση, εδώ υπάρχει markdown ή HTML:   σημαίνει αλλαγή γραμμής, … υπογράμμιση, … εκθέτη, … δείκτη. Είναι μορφοποίηση, δεν είναι μέρος της εκφώνησης.
Οι δείκτες γράφονται άλλοτε με Unicode (Ε₁), άλλοτε με HTML (Μ_Α), άλλοτε με κάτω παύλα (V_ισ.). Και οι τρεις μορφές σημαίνουν το ίδιο πράγμα: δείκτης.

Η κεφαλίδα του φύλλου

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΔΕΥΤΕΡΑ 8 ΙΟΥΝΙΟΥ 2026 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Θέμα Α

Α1 περιεχόμενο ιστορικών όρων: Εθνικές γαίες, Οργανικός Νόμος, Εθνικόν Κομιτάτον 0/15

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Α1

Να δώσετε το περιεχόμενο των ακόλουθων ιστορικών όρων: α. Εθνικές γαίες β. Οργανικός Νόμος γ. Εθνικόν Κομιτάτον

Μονάδες 15

παραίσθηση

Τι απάντησε

α. Εθνικές γαίες

Εθνικές γαίες ονομάζονταν οι εκτάσεις γης που δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης (1821-1829) και κατανεμήθηκαν στους συμμετέχοντες στον αγώνα για την ανεξαρτησία. Πρόκειται για δημόσιες γαίες που ανήκαν στο κράτος και χρησιμοποιούνταν για την αποζημίωση των αγωνιστών και την ενίσχυση της οικονομικής τους κατάστασης. Αποτέλεσαν σημαντικό μέσο κοινωνικής αναδιανομής και ενίσχυσης της αγροτικής τάξης κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας.

β. Οργανικός Νόμος

Ο Οργανικός Νόμος ήταν το σύνταγμα της Κρητικής Πολιτείας, το οποίο συντάχθηκε το 1868 και ίσχυσε κατά τη διάρκεια της αυτονομίας της Κρήτης. Αποτέλεσε το νομικό πλαίσιο που διέπει τη διοίκηση και τη λειτουργία των κρητικών θεσμών. Ο Οργανικός Νόμος περιείχε διατάξεις σχετικά με τη δημοκρατική διακυβέρνηση και αντανακλούσε τις πολιτικές φιλοδοξίες των Κρητών για αυτονομία και αργότερα ένωση με την Ελλάδα.

γ. Εθνικόν Κομιτάτον

Το Εθνικόν Κομιτάτον ήταν μια μυστική οργάνωση που ιδρύθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής από Ελληνες μετανάστες και συμπατριώτες τους. Σκοπός της ήταν η συγκέντρωση χρημάτων και η οργάνωση της ελληνικής κοινότητας για την υποστήριξη της Ελληνικής Επανάστασης. Το Κομιτάτον διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη συγκέντρωση οικονομικών πόρων και στη δημιουργία φιλελληνικής συμπάθειας στο εξωτερικό, συμβάλλοντας έτσι στην υποστήριξη του ελληνικού αγώνα για ανεξαρτησία.

Πώς βαθμολογήθηκε

Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Εθνικές γαίες»: πρόκειται για τις ακίνητες κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους, με αναφορά στο ότι η γη αυτή ανήκε στο οθωμανικό δημόσιο, σε μουσουλμανικά ιδρύματα ή σε ιδιώτες, ως ιδιοκτησία ή ως δικαίωμα νομής (εκμετάλλευσης). 0/5
Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Οργανικός Νόμος»: σύνδεση με την πρώτη κυβέρνηση της Κρητικής Πολιτείας (1900) και με τη ρύθμιση του καθεστώτος της τοπικής Εκκλησίας — σχέση της Εκκλησίας της Κρήτης με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, εκλογή Μητροπολίτη και Επισκόπων, καθεστώς ημιαυτόνομης Εκκλησίας. 0/5
Απόδοση του περιεχομένου του όρου «Εθνικόν Κομιτάτον»: πολιτικός σχηματισμός μικρότερης απήχησης, δράση κατά τη διάρκεια της Εθνοσυνέλευσης του 1862-1864 υπό τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη, και αναφορά στις θέσεις του (ανάπτυξη κοινοβουλευτισμού, εκσυγχρονισμός, οικονομική ανάπτυξη, μεταρρυθμίσεις σε διοίκηση και στρατό, πολιτισμική εξάπλωση στην Οθωμανική αυτοκρατορία). 0/5

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Και οι τρεις όροι αποδίδονται λανθασμένα με επινοημένο περιεχόμενο. Οι εθνικές γαίες παρουσιάζονται ως εκτάσεις που «δημιουργήθηκαν» στην Επανάσταση και μοιράστηκαν στους αγωνιστές, χωρίς καμία αναφορά στην οθωμανική προέλευση της γης. Ο Οργανικός Νόμος ταυτίζεται με σύνταγμα της Κρητικής Πολιτείας του 1868, δηλαδή με άλλο νομοθέτημα και άλλη περίοδο, χωρίς το εκκλησιαστικό ζήτημα· κατά τη ρητή σημείωση της ρουμπρίκας δεν βαθμολογείται. Το Εθνικόν Κομιτάτον παρουσιάζεται ως μυστική οργάνωση Ελλήνων μεταναστών στις ΗΠΑ, γεγονός ανύπαρκτο.

Α2 χαρακτηρισμός πέντε προτάσεων ως Σωστό ή Λάθος 4/10

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Α2

Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στην κάθε πληροφορία και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πληροφορία είναι σωστή, ή τη λέξη Λάθος, αν η πληροφορία είναι λανθασμένη: α. Θεμελιωτής και πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας (1841) υπήρξε ο Εϋνάρδος. β. Με το Σύνταγμα του 1864 ορίστηκε ως πολίτευμα της Ελλάδας η συνταγματική μοναρχία. γ. Στις βουλευτικές εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 ηττήθηκε το κόμμα των Φιλελευθέρων. δ. Το Σύνταγμα της Κρητικής Πολιτείας συντάχθηκε κατά το πρότυπο του ισχύοντος τότε ελληνικού συντάγματος. ε. Κατά την περίοδο της αρμοστείας του Αλ. Ζαΐμη επανήλθε η πολιτική ομαλότητα στην Κρήτη.

Μονάδες 10

εννοιολογικό

Τι απάντησε

α. Λάθος

β. Σωστό

γ. Λάθος

δ. Λάθος

ε. Σωστό

Πώς βαθμολογήθηκε

Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης α (θεμελιωτής και πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας). 2/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης β (πολίτευμα που όρισε το Σύνταγμα του 1864). 0/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης γ (έκβαση των βουλευτικών εκλογών του Νοεμβρίου 1920 για το κόμμα των Φιλελευθέρων). 0/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης δ (πρότυπο σύνταξης του Συντάγματος της Κρητικής Πολιτείας). 0/2
Ορθός χαρακτηρισμός της πρότασης ε (πολιτική ομαλότητα στην Κρήτη κατά την αρμοστεία Αλ. Ζαΐμη). 2/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Σωστά μόνο τα α και ε. Στο β το Σύνταγμα του 1864 όρισε βασιλευομένη δημοκρατία, όχι συνταγματική μοναρχία (σωστό: Λάθος). Στο γ οι Φιλελεύθεροι όντως ηττήθηκαν τον Νοέμβριο του 1920 (σωστό: Σωστό). Στο δ το Σύνταγμα της Κρητικής Πολιτείας συντάχθηκε κατά το πρότυπο του ελληνικού (σωστό: Σωστό). Και οι δύο λύσεις αναφοράς συμφωνούν: Λ, Λ, Σ, Σ, Σ.

Θέμα Β

Β1 προϊόντα εξαγωγής Ελλάδας πρώτο αιώνα ανεξαρτησίας και σημασία τους 7/15

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Β1

Ποια προϊόντα εξήγαγε η Ελλάδα κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της και ποια ήταν η σημασία του καθενός στο σύνολο των ελληνικών εξαγωγών;

Μονάδες 15

παραίσθηση

Τι απάντησε

Κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της Ελλάδας (1830-1930), τα κύρια προϊόντα εξαγωγής ήταν:

Σταφίδες: Αποτέλεσαν το σημαντικότερο εξαγωγικό προϊόν της Ελλάδας κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Η παραγωγή τους ήταν συγκεντρωμένη κυρίως στη Δυτική Πελοπόννησο (Πάτρα, Αίγιο) και αποτελούσε το 40-50% του συνόλου των ελληνικών εξαγωγών. Η σταφίδα ήταν ζητούμενη στις διεθνείς αγορές, ιδιαίτερα στη Βρετανία και τη Γαλλία.

Σιτάρι: Ήταν το δεύτερο σημαντικό εξαγωγικό προϊόν, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας. Η παραγωγή του προερχόταν από τις γόνιμες περιοχές της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας. Αποτελούσε περίπου 20-30% των εξαγωγών και ήταν απαραίτητο για τη διατροφή των ευρωπαϊκών αγορών.

Λάδι: Η παραγωγή ελαιολάδου ήταν σημαντική, ιδιαίτερα από τις περιοχές της Αττικής και της Πελοποννήσου. Αποτελούσε περίπου 10-15% των εξαγωγών και ήταν ζητούμενο προϊόν στις ευρωπαϊκές αγορές.

Κορινθιακή σταφίδα (μικρή σταφίδα): Ήταν ένα ξεχωριστό προϊόν από τη σταφίδα και αποτελούσε σημαντικό μέρος των εξαγωγών, ιδιαίτερα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα.

Άλλα προϊόντα: Περιλάμβαναν κρασί, ξηρούς καρπούς, δέρματα και άλλα γεωργικά προϊόντα, τα οποία αποτελούσαν ένα μικρότερο ποσοστό των συνολικών εξαγωγών.

Η σημασία αυτών των προϊόντων ήταν ότι παρείχαν τα απαραίτητα έσοδα σε ξένο νόμισμα για την εξόφληση των δανείων που είχε συνάψει η Ελλάδα, καθώς και για τη χρηματοδότηση των κρατικών δαπανών και της οικονομικής ανάπτυξης.

Πώς βαθμολογήθηκε

Αναφορά των προϊόντων που εξήγαγε η Ελλάδα κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της, όπως τα δίνει το αντίστοιχο χωρίο του σχολικού βιβλίου (σελ. 18). 3/7
Απόδοση της σημασίας του καθενός στο σύνολο των ελληνικών εξαγωγών: ιεράρχηση των προϊόντων και αναφορά στο μερίδιο ή στη βαρύτητα του καθενός, ώστε να προκύπτει ποιο κυριαρχούσε και ποια έπονταν. 3/6
Κάλυψη του χωρίου έως το τέλος του, με την επισήμανση ότι οι υπόλοιπες εξαγωγές ήταν «κυριολεκτικά ασήμαντες». 1/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Αναγνωρίζει σωστά τη σταφίδα ως κυρίαρχο εξαγωγικό προϊόν και αναφέρει ελαιόλαδο και κρασί, παραλείπει όμως τα μεταλλεύματα και τον καπνό και προσθέτει το σιτάρι, που η Ελλάδα εισήγαγε. Η ιεράρχηση στηρίζεται σε επινοημένα ποσοστά (40-50%, 20-30%, 10-15%) που δεν υπάρχουν στο χωρίο, ενώ η «κορινθιακή σταφίδα» παρουσιάζεται εσφαλμένα ως χωριστό προϊόν. Το κλείσιμο μιλά για «μικρότερο ποσοστό» αντί για εξαγωγές «κυριολεκτικά ασήμαντες».

Β2 επιπτώσεις προσφύγων Μικρασιατικής Καταστροφής στην εθνολογική σύσταση πληθυσμού 7/10

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Β2

Ποιες ήταν οι επιπτώσεις από την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής στην εθνολογική σύσταση του πληθυσμού της Ελλάδας;

Μονάδες 10

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Η άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής (1922-1923) είχε σημαντικές επιπτώσεις στην εθνολογική σύσταση του πληθυσμού της Ελλάδας:

Αύξηση του πληθυσμού: Περισσότεροι από 1,2 εκατομμύρια πρόσφυγες ήλθαν στην Ελλάδα, αυξάνοντας τον συνολικό πληθυσμό κατά περίπου 25%. Αυτό ήταν ένα τεράστιο δημογραφικό γεγονός που μετέβαλε τη δημογραφική σύνθεση της χώρας.

Ελληνοποίηση της χώρας: Οι πρόσφυγες ήταν ελληνόφωνοι και ορθόδοξοι χριστιανοί, γεγονός που ενίσχυσε την ελληνική εθνική ταυτότητα και τη θρησκευτική ομοιογένεια. Αυτό συνέβαλε στη δημιουργία μιας πιο ομοιογενούς εθνικής κοινότητας.

Μείωση των μειονοτήτων: Η άφιξη των προσφύγων και η ταυτόχρονη αναχώρηση των μουσουλμάνων από τη Θράκη και τη Μακεδονία (μέσω της υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών) μείωσαν σημαντικά τις θρησκευτικές και εθνικές μειονότητες στην Ελλάδα.

Αλλαγή της γεωγραφικής κατανομής: Οι πρόσφυγες εγκαταστάθησαν κυρίως στις πόλεις (Αθήνα, Θεσσαλονίκη) και σε ορισμένες αγροτικές περιοχές, αλλάζοντας τη γεωγραφική κατανομή του πληθυσμού και ενισχύοντας την αστικοποίηση.

Πολιτιστική επίδραση: Οι πρόσφυγες έφεραν μαζί τους τη μικρασιατική πολιτιστική παράδοση, η οποία ενέπλεξε τη σύνθεση του ελληνικού πολιτισμού και ενίσχυσε τη συνείδηση της ελληνικής ταυτότητας.

Πώς βαθμολογήθηκε

Διαπίστωση ότι οι σημαντικότερες επιπτώσεις της άφιξης των προσφύγων αφορούσαν την εθνολογική σύσταση του πληθυσμού και ότι η Ελλάδα κατέστη εθνολογικά ομοιογενής. 4/4
Τεκμηρίωση της μεταβολής με τα δεδομένα του χωρίου (σελ. 167): αύξηση του ποσοστού του ελληνικού στοιχείου, δραστική συρρίκνωση των μειονοτήτων, ιδιαίτερα η μεταβολή στη Μακεδονία. 2/4
Αναφορά στην ενσωμάτωση των προσφύγων στον εθνικό κορμό, δηλαδή στο καταληκτικό σημείο του χωρίου. 1/2

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Αποδίδει την εθνολογική ομογενοποίηση της χώρας και τη μείωση των μειονοτήτων, αλλά χωρίς κανένα αριθμητικό στοιχείο του χωρίου: δεν αναφέρει την αύξηση του ποσοστού του ελληνικού στοιχείου ούτε τη μεταβολή στη Μακεδονία. Το καταληκτικό σημείο της ενσωμάτωσης θίγεται με ισοδύναμη διατύπωση («ενίσχυσε τη συνείδηση της ελληνικής ταυτότητας»), χωρίς όμως ρητή αναφορά στην ενσωμάτωση των προσφύγων στον εθνικό κορμό.

Θέμα Γ

Γ1α λόγοι οργάνωσης πελατειακών δικτύων κατά προεπαναστατική περίοδο 11/13

Τι ζητούσε το φύλλο · ολόκληρο το Γ1

ΘΕΜΑ Γ1

Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφέρετε: α. τους λόγους για τους οποίους οι Έλληνες προχώρησαν στην οργάνωση πελατειακών δικτύων κατά την προεπαναστατική περίοδο (μονάδες 13) και

β. τον ρόλο της οικογένειας στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την ίδια περίοδο (μονάδες 12).

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

Ο βαυαρός λόγιος Friedrich Thiersch, που έχει έρθει σε στενή επαφή με ελληνικές πολιτικές ομάδες το 1832, έδωσε μια κλασική περιγραφή του συστήματος των πελατειακών σχέσεων:

«Για να κατανοήσει κανείς τη φύση αυτού του συστήματος των πελατειακών σχέσεων και τις υποχρεώσεις που επέβαλλε στους προστάτες, πρέπει να κατανοήσει σε ποια κατάσταση είχαν αφήσει την κοινωνία στην Ελλάδα οι αιώνες, οι χιλιετίες ίσως. Αφού δεν υπήρχε κεντρική εξουσία ικανή να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους, καθένας ήταν αναγκασμένος να αναζητεί αλλού στήριγμα και προστασία. […] Ύστερα, ο απομονωμένος άνθρωπος έπρεπε να εξασφαλίσει μια θέση ανάμεσα στους άλλους. Ανάλογα με το πόσο αδύνατος ή δυνατός αισθανόταν, γινόταν οπαδός κάποιου ισχυρού, ή συγκέντρωνε ο ίδιος οπαδούς γύρω του».

John A. Petropoulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1997, σελ. 67.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

Φυσικούς και αξιόπιστους συμμάχους σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους έβρισκε κανείς […] στην οικογένεια. Η οικογένεια που περιλάμβανε πολλές γενεές και κλάδους συνήπτε κατά κανόνα οριζόντιες συμμαχίες με άλλες οικογένειες ή πρόσωπα της ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετες με υψηλότερα ιστάμενους πάτρονες και με τις οικογένειές τους, οι οποίες με τη σειρά τους ανήκαν στην πελατεία ανδρών με επιρροή. […]

Πέντε θεσμοί συντηρούσαν τις οριζόντιες συμμαχίες οικογενειών, δημιουργούσαν αλληλεγγύη στις κάθετες, ιεραρχικά δομημένες πελατειακές ενώσεις και υποχρέωναν τα μέλη τους να τηρούν ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς: γάμος, υιοθεσία, αδελφοποιία και κουμπαριά σε γάμο ή βάπτιση με κάποιον ισχυρό.

Gunnar Hering, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936 (μετάφραση: Θόδωρος Παρασκευόπουλος), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 2004, τ. 1, σελ. 63-64.

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Σύμφωνα με τα κείμενα και τις ιστορικές γνώσεις, οι Έλληνες προχώρησαν στην οργάνωση πελατειακών δικτύων κατά την προεπαναστατική περίοδο για τους ακόλουθους λόγους:

Απουσία κεντρικής εξουσίας: Όπως αναφέρει το Κείμενο Α, δεν υπήρχε κεντρική εξουσία ικανή να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, αν και ονομαστικά κυρίαρχη, δεν παρείχε αποτελεσματική προστασία και διοίκηση στις ελληνικές περιοχές. Αυτό ανάγκασε τους Έλληνες να αναζητήσουν εναλλακτικές μορφές προστασίας και στήριξης.

Ανάγκη για ασφάλεια και προστασία: Σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους και αβεβαιότητας, οι απλοί άνθρωποι ήταν αναγκασμένοι να εξασφαλίσουν τη δική τους ασφάλεια και αυτή της οικογένειάς τους. Τα πελατειακά δίκτυα προσέφεραν αυτή τη δυνατότητα, καθώς ο ισχυρός πάτρονας μπορούσε να προστατεύσει τους πελάτες του από διάφορες απειλές.

Κοινωνική αναγκαιότητα: Όπως σημειώνει το Κείμενο Α, ο απομονωμένος άνθρωπος έπρεπε να εξασφαλίσει μια θέση ανάμεσα στους άλλους. Τα πελατειακά δίκτυα παρείχαν κοινωνική ένταξη και αναγνώριση, επιτρέποντας στα άτομα να βρουν τη θέση τους στην κοινωνία.

Οικονομική ανάγκη: Τα πελατειακά δίκτυα προσέφεραν οικονομική στήριξη και πόρους. Ο πάτρονας μπορούσε να παρέχει δανεία, γη ή άλλα οικονομικά αγαθά στους πελάτες του, ενώ αυτοί με τη σειρά τους παρείχαν εργασία και πολιτική υποστήριξη.

Πολιτική αναγκαιότητα: Τα πελατειακά δίκτυα ήταν απαραίτητα για την άσκηση πολιτικής εξουσίας. Ένας ισχυρός άνδρας χρειαζόταν οπαδούς για να ασκήσει επιρροή και να διατηρήσει τη δύναμή του. Έτσι, τα πελατειακά δίκτυα αποτέλεσαν τη βάση της πολιτικής δομής της ελληνικής κοινωνίας.

Πώς βαθμολογήθηκε

Εισαγωγική τοποθέτηση: κατά την προεπαναστατική περίοδο οι Έλληνες δεν είχαν, για αντικειμενικούς λόγους, τη δυνατότητα να συγκροτήσουν πολιτικά κόμματα, και τα πελατειακά δίκτυα αποτέλεσαν την εναλλακτική μορφή υποστήριξης των συμφερόντων τους. 0/2
Παράθεση των λόγων οργάνωσης των δικτύων με βάση τις ιστορικές γνώσεις: ανταγωνισμός μεταξύ προσώπων για την κατάληψη θέσεων εξουσίας, ελλιπής προστασία των υπηκόων απέναντι στις αυθαιρεσίες, απουσία συστήματος κοινωνικής πρόνοιας, διαρκής αίσθηση αβεβαιότητας. Κάθε λόγος μετράει αν υπάρχει το ΝΟΗΜΑ του, με οποιαδήποτε διατύπωση — δεν απαιτείται λεκτική ταύτιση με το βιβλίο. Περίπου 1,25 μονάδα ανά λόγο: 4 λόγοι → 5, 3 → 4, 2 → 3, 1 → 1, κανένας → 0. 5/5
Σύνδεση με το συμπέρασμα ότι, ελλείψει κρατικής προστασίας, οι υπήκοοι στρέφονταν σε μη κρατικούς φορείς (ισχυρά πρόσωπα, οικογένειες, προκρίτους, αρματολούς) για στοιχειώδη ασφάλεια — με οποιαδήποτε διατύπωση· δεν απαιτούνται οι όροι του βιβλίου. 2/2
Αξιοποίηση του Κειμένου Α με ρητή παραπομπή σε αυτό: απουσία κεντρικής εξουσίας ικανής να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους, ανάγκη αναζήτησης στηρίγματος και προστασίας αλλού, ανάγκη εξασφάλισης θέσης μέσα στην κοινωνία και διαμόρφωση συστήματος αλληλεξάρτησης ισχυρών και αδυνάμων. 4/4

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Το Κείμενο Α αξιοποιείται πλήρως. Από τους λόγους του βιβλίου αποδίδονται και τους τέσσερις λόγους, με δική του διατύπωση: «Ένας ισχυρός άνδρας χρειαζόταν οπαδούς για να ασκήσει επιρροή», «δεν παρείχε αποτελεσματική προστασία και διοίκηση στις ελληνικές περιοχές», «Ο πάτρονας μπορούσε να παρέχει δανεία, γη ή άλλα οικονομικά αγαθά», «Σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους και αβεβαιότητας». Απουσιάζει η εισαγωγική τοποθέτηση για την αδυναμία συγκρότησης πολιτικών κομμάτων. Το συμπέρασμα ότι, ελλείψει κρατικής προστασίας, οι υπήκοοι στρέφονταν σε μη κρατικούς φορείς για στοιχειώδη ασφάλεια διατυπώνεται πλήρως.

Γ1β ρόλος οικογένειας στη διαμόρφωση πελατειακών δικτύων 10/12

Τι ζητούσε το φύλλο · ολόκληρο το Γ1

ΘΕΜΑ Γ1

β. τον ρόλο της οικογένειας στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την ίδια περίοδο (μονάδες 12).

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

John A. Petropoulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1997, σελ. 67.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Σύμφωνα με τα κείμενα και τις ιστορικές γνώσεις, η οικογένεια διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την προεπαναστατική περίοδο:

Φυσικοί σύμμαχοι: Όπως αναφέρει το Κείμενο Β, φυσικούς και αξιόπιστους συμμάχους σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους έβρισκε κανείς στην οικογένεια. Η οικογενειακή σχέση παρείχε μια φυσική βάση εμπιστοσύνης και αλληλεγγύης που ήταν απαραίτητη για τη λειτουργία των πελατειακών δικτύων.

Πολυγενεακή δομή: Η οικογένεια που περιλάμβανε πολλές γενεές και κλάδους δημιουργούσε ένα ευρύ δίκτυο συγγενών που μπορούσαν να συνεργαστούν και να υποστηρίξουν ο ένας τον άλλον. Αυτή η πολυγενεακή δομή ήταν ιδιαίτερα σημαντική για την επέκταση των πελατειακών δικτύων.

Οριζόντιες συμμαχίες: Σύμφωνα με το Κείμενο Β, η οικογένεια συνήπτε κατά κανόνα οριζόντιες συμμαχίες με άλλες οικογένειες ή πρόσωπα της ίδιας κοινωνικής θέσης. Αυτές οι συμμαχίες ενίσχυαν τη θέση της οικογένειας στην κοινωνία και δημιουργούσαν δίκτυα αλληλεγγύης μεταξύ ίσων.

Κάθετες πελατειακές ενώσεις: Η οικογένεια συνήπτε επίσης κάθετες σχέσεις με υψηλότερα ιστάμενους πάτρονες και με τις οικογένειές τους. Αυτές οι κάθετες σχέσεις ήταν ιεραρχικά δομημένες και δημιουργούσαν δίκτυα εξάρτησης και προστασίας.

Θεσμοί που συντηρούσαν τα δίκτυα: Σύμφωνα με το Κείμενο Β, πέντε θεσμοί συντηρούσαν τις οριζόντιες συμμαχίες οικογενειών και δημιουργούσαν αλληλεγγύη στις κάθετες πελατειακές ενώσεις: ο γάμος, η υιοθεσία, η αδελφοποιία και η κουμπαριά σε γάμο ή βάπτιση με κάποιον ισχυρό. Αυτοί οι θεσμοί ήταν όλοι οικογενειακής φύσης ή σχετιζόταν με την οικογένεια, και υποχρέωναν τα μέλη τους να τηρούν ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς.

Κοινωνικός έλεγχος: Η οικογένεια ασκούσε κοινωνικό έλεγχο και επιβολή των κανόνων συμπεριφοράς που ήταν απαραίτητοι για τη λειτουργία των πελατειακών δικτύων. Η φήμη και η τιμή της οικογένειας ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες με τη συμπεριφορά των μελών της.

Πώς βαθμολογήθηκε

Αναγνώριση της ευρύτερης οικογένειας ως του πρώτου μη κρατικού φορέα στοιχειώδους ασφάλειας· γίνεται δεκτή οποιαδήποτε ισοδύναμη διατύπωση της ίδιας ιδέας (πυρήνας, βασική μονάδα κοινωνικής οργάνωσης, πρώτο επίπεδο αλληλεγγύης και προστασίας) — δεν απαιτείται λεκτική ταύτιση με τη φράση του βιβλίου. 2/2
Παρουσίαση του διπλού πλέγματος σχέσεων: οριζόντια σύνδεση κάθε οικογένειας με άλλες οικογένειες της ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετη σύνδεση με πάτρωνες-προστάτες και τις οικογένειές τους, που είχαν υψηλότερη κοινωνική θέση. 4/4
Τεκμηρίωση του ρόλου της οικογένειας με ιστορικό παράδειγμα ή ουσιαστική συγκεκριμενοποίηση. Ενδεικτικά η Πελοπόννησος (1715-1821), με δύο μεγάλα δίκτυα πατρωνίας, οικογένειες προκρίτων στην κορυφή και ανταγωνισμό για επιρροή και δημόσιες θέσεις — αλλά οποιαδήποτε ισοδύναμη τεκμηρίωση του ρόλου της οικογένειας ως πυρήνα των δικτύων λαμβάνει πλήρεις μονάδες. 0/2
Αξιοποίηση του Κειμένου Β με ρητή παραπομπή σε αυτό: η οικογένεια ως «φυσικός» και αξιόπιστος φορέας προστασίας, η έκτασή της σε πολλές γενεές και συγγενικούς κλάδους, και οι θεσμοί που συντηρούσαν τις οριζόντιες και κάθετες συμμαχίες (γάμος, υιοθεσία, αδελφοποιία, κουμπαριά). 4/4

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Αναγνωρίζει τον ρόλο της οικογένειας ως φορέα ασφάλειας με ισοδύναμη διατύπωση: «φυσικούς και αξιόπιστους συμμάχους σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους έβρισκε κανείς στην οικογένεια. Η οικογενειακή σχέση παρείχε μια φυσική βάση εμπιστοσύνης και αλληλεγγύης». Το διπλό πλέγμα και το Κείμενο Β πλήρη. Δεν συγκεκριμενοποιεί όμως πουθενά τον ρόλο της οικογένειας: πέρα από την παράφραση του Κειμένου Β, το μόνο εξωκειμενικό στοιχείο είναι η γενικολογία «Η φήμη και η τιμή της οικογένειας ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες με τη συμπεριφορά των μελών της».

Θέμα Δ

Δ1 ρόλος εμπορίου στην οικονομική ανάπτυξη Πόντου 19ου-20ού αιώνα 11/25

Τι ζητούσε το φύλλο

ΘΕΜΑ Δ1

Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να παρουσιάσετε τον ρόλο του εμπορίου στην οικονομική ανάπτυξη του Πόντου κατά τον 19^ο και τις αρχές του 20^ού αιώνα.

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

Το εμπόριο εξακολούθησε να διεξάγεται στις πόλεις Τραπεζούντα και Αμισό. […] Εμπορικά λιμάνια στον Πόντο ήταν η Κερασούντα, τα Κοτύωρα, η Οινόη, τα Σούρμενα κ.ά. Στην Τραπεζούντα το 1869 η αξία των εισαγωγών είχε φθάσει στα 62.787.464 φράγκα, με χώρες προελεύσεως κατά σειρά: Αγγλία, Περσία, Γαλλία, Ρωσία, Ελβετία και προτελευταία την Ελλάδα με 131.150 φράγκα, και των εξαγωγών στα 37.901.438 φράγκα, με προορισμό κατά σειρά: Περσία, Κωνσταντινούπολη, Ρωσία, Γαλλία, Καύκασο κ.ά.

Οδυσσεύς Λαμψίδης, «Πόντος», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1977, τ. ΙΓ΄, σελ. 435.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

Στον Πόντο η οικονομική δραστηριότητα περιοριζόταν στην παραλιακή ζώνη και σ' αυτή πάλι ήκμαζε το ελληνικό στοιχείο. Το σπουδαιότερο κέντρο ήταν η Τραπεζούντα, που βρισκόταν στο τέλος του χερσαίου δρόμου και στο επίκεντρο της επικοινωνίας της Περσίας και της Κασπίας με όλη τη Μικρά Ασία και με τη Δύση. Το εμπόριο της Τραπεζούντας αναπτύχθηκε ιδιαίτερα από το 1883, όταν η Ρωσία απέκλεισε την οδό μέσω Καυκάσου στο περσικό εμπόριο, μέχρι το 1906, οπότε αποκαταστάθηκε πάλι η επικοινωνία μέσω Ρωσίας. Στο διαμετακομιστικό εμπόριο της Τραπεζούντας η ελληνική ναυτιλία έπαιζε σημαντικό ρόλο -ερχόταν τρίτη στις εισαγωγές και εξαγωγές στο λιμάνι της πόλεως. Υπήρχε υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, ενώ οι ντόπιοι μεγάλοι τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι των Γ. Καπαγιαννίδη, αδελφών Φωστηροπούλου και των Θεοφύλακτου και Λεοντίδη ήλεγχαν την οικονομική ζωή του τόπου. Δεύτερη σε σημασία ερχόταν η Αμισός που ήκμαζε ως κέντρο εξαγωγής καπνού και διέθετε και αυτή υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών. Η Κερασούντα και τα Κοτύωρα ήκμαζαν επίσης· και εκεί το εμπόριο ήταν στα χέρια των Ελλήνων.

Ελένη Κατσιαδάκη-Γαρδίκα, «Μικρά Ασία», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1977, τ. ΙΔ΄, σελ. 372.

ΚΕΙΜΕΝΟ Γ

Όσον αφορά στην Αμισό, που βασιζόταν περισσότερο στην αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας της -ήταν άλλωστε ιδανική η θέση της, για να εξυπηρετεί την κεντρική Ανατολία- οι εξαγωγές από το λιμάνι της αυξήθηκαν εντυπωσιακά χάρις σε συγκεκριμένα προϊόντα, όπως κυρίως τον καπνό, το σιτάρι, το αλεύρι και τη βρόμη, ενώ το ύψος των εισαγωγών δεν μεταβλήθηκε σημαντικά, καθώς άλλα προϊόντα μειώθηκαν (βαμβακερά και μάλλινα είδη, μέταλλα), και άλλα αυξήθηκαν (καφές, είδη σπιτιού και ζάχαρη).

Το λιμάνι της Κερασούντας, σε εξαιρετικά ευνοϊκή θέση για τις κεντρικές επαρχίες της Μ. Ασίας, παρουσιάζεται αναλογικά ως το πιο αποδοτικό στο εισαγωγικό και το εξαγωγικό εμπόριο.

Κυριάκος Χατζηκυριακίδης, «Η οικονομία του βιλαετίου Τραπεζούντας μέσα από τις εμπορικές εκθέσεις του Βρετανού Προξένου Alfred Biliotti (1873-1885)», στο Θεοδόσιος Αρ. Κυριακίδης και Κυριάκος Στ. Χατζηκυριακίδης (επιμ.), Ο Πόντος στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία (1774-1908): Κοινωνία και Οικονομία, Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2018, σελ. 77.

ελλιπής τεκμηρίωση

Τι απάντησε

Σύμφωνα με τα κείμενα και τις ιστορικές γνώσεις, το εμπόριο διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη του Πόντου κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα:

Σημαντικά εμπορικά κέντρα: Το Κείμενο Α αναφέρει ότι το εμπόριο εξακολουθούσε να διεξάγεται στις πόλεις Τραπεζούντα και Αμισό, ενώ άλλα εμπορικά λιμάνια ήταν η Κερασούντα, τα Κοτύωρα, η Οινόη και τα Σούρμενα. Αυτά τα λιμάνια ήταν κέντρα εμπορικής δραστηριότητας που συνδέσμευαν τον Πόντο με τις διεθνείς αγορές.

Τραπεζούντα ως κύριο κέντρο: Σύμφωνα με το Κείμενο Β, η Τραπεζούντα ήταν το σπουδαιότερο κέντρο, καθώς βρισκόταν στο τέλος του χερσαίου δρόμου και στο επίκεντρο της επικοινωνίας της Περσίας και της Κασπίας με όλη τη Μικρά Ασία και με τη Δύση. Αυτή η στρατηγική θέση έκανε τη Τραπεζούντα ένα κρίσιμο κέντρο διαμετακομιστικού εμπορίου.

Διαμετακομιστικό εμπόριο: Το Κείμενο Β σημειώνει ότι το εμπόριο της Τραπεζούντας αναπτύχθηκε ιδιαίτερα από το 1883, όταν η Ρωσία απέκλεισε την οδό μέσω Καυκάσου στο περσικό εμπόριο, μέχρι το 1906, οπότε αποκαταστάθηκε πάλι η επικοινωνία μέσω Ρωσίας. Αυτό δείχνει ότι το εμπόριο του Πόντου ήταν ευάλωτο στις διεθνείς πολιτικές και οικονομικές αλλαγές, αλλά ήταν επίσης ευέλικτο και ικανό να προσαρμοστεί.

Ελληνική ναυτιλία: Σύμφωνα με το Κείμενο Β, στο διαμετακομιστικό εμπόριο της Τραπεζούντας η ελληνική ναυτιλία έπαιζε σημαντικό ρόλο, ερχόμενη τρίτη στις εισαγωγές και εξαγωγές στο λιμάνι της πόλης. Αυτό δείχνει ότι οι Έλληνες ήταν ενεργοί συμμετέχοντες στο εμπόριο του Πόντου και ότι η ναυτιλία ήταν ένας σημαντικός κλάδος της οικονομίας.

Τραπεζικές και εμπορικές δομές: Το Κείμενο Β αναφέρει ότι υπήρχε υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών στη Τραπεζούντα, ενώ οι ντόπιοι μεγάλοι τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι των Γ. Καπαγιαννίδη, αδελφών Φωστηροπούλου και των Θεοφύλακτου και Λεοντίδη ήλεγχαν την οικονομική ζωή του τόπου. Αυτές οι δομές παρείχαν το χρηματοδοτικό και οργανωτικό πλαίσιο που ήταν απαραίτητο για την ανάπτυξη του εμπορίου.

Εξαγωγικά προϊόντα: Το Κείμενο Α δείχνει ότι το 1869 η αξία των εξαγωγών από τη Τραπεζούντα ήταν 37.901.438 φράγκα, με προορισμό κατά σειρά: Περσία, Κωνσταντινούπολη, Ρωσία, Γαλλία, Καύκασο κ.ά. Αυτό δείχνει ότι το εμπόριο του Πόντου ήταν ευρέως διασκορπισμένο και συνδεδεμένο με πολλές διεθνείς αγορές.

Αμισός και εξαγωγή καπνού: Σύμφωνα με το Κείμενο Β, η Αμισός ήκμαζε ως κέντρο εξαγωγής καπνού και διέθετε και αυτή υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών. Το Κείμενο Γ σημειώνει ότι οι εξαγωγές από το λιμάνι της Αμισού αυξήθηκαν εντυπωσιακά χάρις σε συγκεκριμένα προϊόντα, όπως κυρίως τον καπνό, το σιτάρι, το αλεύρι και τη βρόμη. Αυτά τα προϊόντα ήταν αποτέλεσμα της αγροτικής παραγωγής της ενδοχώρας και αποτελούσαν σημαντικό μέρος του εμπορίου.

Κερασούντα και διαμετακομιστικό εμπόριο: Σύμφωνα με το Κείμενο Γ, το λιμάνι της Κερασούντας, σε εξαιρετικά ευνοϊκή θέση για τις κεντρικές επαρχίες της Μικρής Ασίας, παρουσιάζεται αναλογικά ως το πιο αποδοτικό στο εισαγωγικό και το εξαγωγικό εμπόριο. Αυτό δείχνει ότι το εμπόριο του Πόντου ήταν στενά συνδεδεμένο με την αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας.

Ελληνικός έλεγχος του εμπορίου: Σύμφωνα με το Κείμενο Β, στον Πόντο η οικονομική δραστηριότητα περιοριζόταν στην παραλιακή ζώνη και σ' αυτή πάλι ήκμαζε το ελληνικό στοιχείο. Το εμπόριο ήταν στα χέρια των Ελλήνων, γεγονός που δείχνει ότι οι Έλληνες ήταν οι κύριοι δυνάμεις πίσω από την οικονομική ανάπτυξη του Πόντου.

Συμπέρασμα: Το εμπόριο ήταν ο κύριος κινητήρας της οικονομικής ανάπτυξης του Πόντου κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα. Μέσω των εμπορικών λιμανιών, ιδιαίτερα της Τραπεζούντας και της Αμισού, ο Πόντος συνδέθηκε με τις διεθνείς αγορές και ανέπτυξε ένα δυναμικό εμπορικό σύστημα που ελέγχονταν κυρίως από Έλληνες εμπόρους και ναυτιλιακές εταιρείες. Αυτό το εμπορικό σύστημα ήταν ευάλωτο στις διεθνείς πολιτικές αλλαγές, αλλά παρείχε σημαντικά έσοδα και ευκαιρίες για οικονομική ανάπτυξη.

Πώς βαθμολογήθηκε

Πλαισίωση του θέματος με πρόλογο ή/και επίλογο: ένταξη στο πλαίσιο των προνομίων του Χάτι Σερίφ (1839) και του Χάτι Χουμαγιούν (1856), που επέτρεψαν στον ποντιακό ελληνισμό να ανακτήσει το εμπόριο του Ευξείνου Πόντου, ή/και καταληκτική αποτίμηση της οικονομικής άνθησης ως προϋπόθεσης της πνευματικής και καλλιτεχνικής αναγέννησης και της ανάπτυξης της εθνικής συνείδησης. 1/3
Ανάδειξη του διαμετακομιστικού εμπορίου ως της κύριας πλουτοπαραγωγικής πηγής στα παράλια του Ευξείνου Πόντου στα τέλη του 19ου αιώνα και καταγραφή των εμπορικών λιμανιών, με αξιοποίηση του Κειμένου Α (Τραπεζούντα, Αμισός, Κερασούντα, Κοτύωρα, Οινόη, Σούρμενα). 2/4
Παρουσίαση της Τραπεζούντας ως του κύριου εμπορικού κέντρου: καίρια γεωγραφική θέση στο σταυροδρόμι Δύσης και Ανατολής και στο τέλος του χερσαίου δρόμου προς Περσία και Κασπία, έλεγχος μεγάλου μέρους του περσικού εμπορίου και μέγεθος εισαγωγών-εξαγωγών, με ρητή αξιοποίηση των αριθμητικών δεδομένων του Κειμένου Α και της περιγραφής του Κειμένου Β. 2/5
Απόδοση των χρονικών τομών στην πορεία του εμπορίου της Τραπεζούντας: το 1869 και η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ ως αφετηρία σταδιακής παρακμής του λιμανιού, και η περίοδος 1883-1906 (αποκλεισμός της οδού του Καυκάσου στο περσικό εμπόριο και επαναλειτουργία της) ως περίοδος ιδιαίτερης ανάπτυξης, με αξιοποίηση του Κειμένου Β. 2/4
Παρουσίαση των φορέων της ελληνικής εμπορικής δραστηριότητας: ελληνικές επιχειρήσεις με εμπορικά υποκαταστήματα και πρακτορεία μεταφορών στο εξωτερικό, ρόλος της ελληνικής ναυτιλίας στο διαμετακομιστικό εμπόριο, υποκαταστήματα της Τράπεζας Αθηνών και οι μεγάλοι ελληνικοί τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι που έλεγχαν την οικονομική ζωή, με αξιοποίηση του Κειμένου Β. 2/4
Παρουσίαση των υπόλοιπων εμπορικών κέντρων του Πόντου: η Αμισός ως δεύτερο κέντρο, με βάση την αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας και τις εξαγωγές καπνού και άλλων προϊόντων και με ισχυρή παρουσία ελληνικών επιχειρήσεων, καθώς και η Κερασούντα με τα Κοτύωρα, με τους ελληνικούς εμπορικούς και εφοπλιστικούς οίκους και την αποδοτικότητα του λιμανιού, με αξιοποίηση των Κειμένων Β και Γ. 2/5

Αιτιολόγηση βαθμολογητή

Και τα τρία κείμενα αξιοποιούνται με ρητή παραπομπή, όμως η απάντηση είναι σχεδόν αποκλειστικά παράφρασή τους, χωρίς τις ιστορικές γνώσεις που απαιτεί το ερώτημα. Δεν υπάρχει πρόλογος με τα προνόμια του Χάτι Σερίφ και του Χάτι Χουμαγιούν, ούτε επίλογος για την πνευματική και καλλιτεχνική αναγέννηση και την εθνική συνείδηση· ο επίλογος περιορίζεται σε γενική αποτίμηση. Λείπουν ο έλεγχος του 40% του περσικού εμπορίου, το ύψος των εισαγωγών του 1869 (62.787.464 φράγκα), η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ το 1869 ως αφετηρία της παρακμής, τα εμπορικά υποκαταστήματα και πρακτορεία μεταφορών των ελληνικών επιχειρήσεων στο εξωτερικό, οι 156 από τις 214 επιχειρήσεις της Αμισού και οι ελληνικοί εμπορικοί και εφοπλιστικοί οίκοι της Κερασούντας. Η Κερασούντα και τα Κοτύωρα θίγονται ακροθιγώς και η Αμισός δεν χαρακτηρίζεται ρητά δεύτερο κέντρο.